Kitakujo 

Adverboj / aw-sónori

La Kitaka havas kelkajn tipojn de adverboj. La plej oftaj havas neniun finaĵon (grandparte laŭ la latva modelo) aŭ la finaĵon -aw. La komparacio uzas la samajn prefiksojn kiel la adjektivoj.

1. Bazaj / uráhari

La plej multaj adverboj el ĉi tiu grupo havas neniun finaĵon, escepte de tiuj adverboj, kies radiko finiĝas je pli ol unu konsonanto. Tiam aperas la fina -aw.

a) Lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas ĉe kelkaj vortoj tri-forma skemo laŭ aldirekto (-ku), loko (-) kaj dedirekto (-ket). Kelkaj dialektoj plilarĝigas la skemon al kvar formoj laŭ Neneca kaj Eneca modeloj de postpozicioj.

Kitaka Senco Sinn Etimo Al Senco De Senco
anć(#K) malsupre unten Toh.: āñc 'unten'(#1) ánćku(#K) malsupren ánćket(#K) de malsupre
kojpi tie dort Keĉ.: kaypi & Jap.: ko-, Gua.: ko        
kojt(#2) tien dorthin Keĉ.: kay & Jap.: ko-, Gua.: ko + Angl.: to        
pojs for weg, fort Fin.: pois        
tahh supren; orienten nach oben; nach Osten WOL: tax [-ĥ]        
vin ekstere außen Mn.Pr.: winna vínku eksteren vínket de ekstere

b) Tempaj / váktari

Kitaka Senco Sinn Etimo
doŋś(#1) ĵus eben, gerade Mong.: дөнгөж [döngöĵ]
árde(#2) Arm.: ard
écer subite plötzlich Cig.(Lov.): ecera
géntaw Mong.: гэнэт [genet]
ger hieraŭ gestern Sve.: går, Lat.: heri
jaw jam schon Lit.: jau, Ltv.: jàu
késbe intertempe inzwischen Cig.(Lov.): közbe
tjédah nun nun, jetzt Nen.: tyedah 'now' (Enc.: tiada', tiada)
tvaw tuj sofort Lit.: tuoj(au)
vúbah(#3) baldaŭ bald Knjr.: vuba 'bald, plötzlich, schnell'

c) Aliaj / kítari

Kitaka Senco Etimo
akû jen aŭdu, he Gr.: ακου [akou]
áraj apenaŭ Mong.: арай [araj]
ba ja Av.: bâ (bât, bê, bôit), Arm.: ba (bay),
Gt.: -ba, Lit.: bà, Kur.: ba
bu vere ne Ĉi.: 不 [bù] 'nein, nicht'
diś preskaŭ Alb.: dish
doŋ do; ja Ind.Jak.: dong 'doch!'
gaj tre Skot.: gey [gaj]
gúraj proksimume, ĉirkaŭ Jap.: gurai
mem Karl.: iće, ićće-; Fin.: itse,
Lap.: jeś, Mrdv.: eś, äś
ínke ankoraŭ Cig.(Lov.): inke < Rum.: încǎ
kvémed(-)(#1) kiu scias Lat.: quem, Het.: kwel, kwetan, kwets, kwe(#2)
+ Mong.: мэдэх [medeĥ]
lit iomete Isl.: litt
maj ne Taj.: mài; Sans.: mâ "ne -u" >Cig.: ma;
Tib.: mäh "ne, maljes", Ĉi.: 没 [méi] "ne"(#3)
maŋaw multe Tib.: mangpo, mangpu & Sam.(Nord.): máŋga
(Gen.) máŋgga, (Akk.) máŋga & Gt.: manags
nem ne Hung.: nem
nuk ankoraŭ Ger.: nun, Lat.: nunc + Kor.: -kwa
oće tre Rus.: очень [oĉenj]
pon vidite Kor.: pon
sam kune Afr.: saam, Sans.: samam; Eg.: sm3
taj tro Ĉi.: 太 [tài]
tarba(#4) sed jes Nep.: tara + Kur.: ba
tik nur Lit.: tìk
vísaw tute Lit.: visai
zálaw domaĝe Rus.: жаль [ĵalj], Ukr.: shal*
zával nepre Mong.: завал [zaval]

2. Vortfaraj / sónogèrari

Tiaj adverboj estas formataj el substantiva, adjektiva, verba aŭ numerala radiko resp. el interjekcio per la sukikso -aw. Ekz.: désn-a "dekstra" > désn-aw "dekstre".

Se ĝi estiĝas el adjektivo, la komparacio okazas laŭ ties maniero, se la senco tion permesas.

a) Lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas ĉe kelkaj vortoj tri-forma skemo laŭ aldirekto (-ku), loko (-) kaj dedirekto (-ket). Kelkaj dialektoj plilarĝigas la skemon al kvar formoj laŭ Neneca kaj Eneca modeloj de postpozicioj.

Kitaka Senco Sinn Etimo Al Senco De Senco
désnaw dekstre rechts Slov.: désni, Kr.: dèsni, Blg.: десен [désen] désnawku dekstren désnawket de dekstre
énaw ene innen Esp-o/Hisp.: en, Gr.: εν [en] énawku enen énawket de ene
fárnaw(#K) malproksime fern Ger.: fern, Angl.: far, Sans.: pára fárnawku(#K) malproksimen fárnawket(#K) de malproksime
ísaw ekstere draußen Rus.: из [iz] ísawku eksteren ísawket de ekstere
iúpaw(#1)(#K) supre oben Gt.: iupa iúpawku(#K) supren iúpawket(#K) de supre
kájlaw(#K) proksime nah Keĉ.: ckaylla, kaylla kájlawku(#K) proksimen kájlawket(#K) de proksime
kwétaw(#2) hejme zu Hause Sva.: kwetu kwétawku hejmen kwétawket de hejme
píraw antaŭe vorne Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran pírawku antaŭen pírawket de antaŭe
śújaw maldekstre links Rus.: шуй [ŝuj], Slov.: šûj, šúja śújawku maldekstren śújawket de maldekstre
tílaw malantaŭe hinten Pl.: tyl 'Rückseite' tílawku malantaŭen tílawket de malantaŭe
túwaw(#K) malproksime fern Het.: tuwa 'fern, weit' túwawku(#K) malproksimen túwawket(#K) de malproksime
zémaw sube unterhalb Ltv.: zem zémawku suben zémawket de sube

b) Tempaj / váktari

Kitaka Senco Sinn Etimo
anúftaw, anúptaw malofte selten Gr./Sans.: a(n)-, Kor./Kim./Gl.: an- + Gt.: ufta
érkaw frue früh Turk.: erken
látaw malfrue spät Ind./Pld./Angl.: lat
órjaw Mong.: орой [oroj] 'spät; Abend'
pìredólgaw antaŭlonge längst Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran + Rus.: долго [dolgo]
pósnaw malfrue spät Sor.: posny
úftaw, úptaw ofte oft Gt.: ufta

c) Aliaj / kítari

Kitaka Senco Etimo
hójtaw ĝuste Fin.: hyvä, Est.: hea + t
jánkaw vane Keĉ.: yanqa

d) Tabelaj / tabelari

Ili ne devas sufiksi je -aw, sed povas.

Rilataj al pronomoj / bécari gu svenámisónori

V-u tie.

lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas tri-forma distingo inter aldirekto (-ku), loko (-) kaj dedirekto (-ku).

Kitaka Senco Etimo Al Senco De Senco
enájilan tie & + Ger.: Land enájilanku tien enájilanket de tie
ískilan ie Est.: isik + Ger.: Land ískilanku ien ískilanket de ie
kúlilan ĉie Ar.: kul + Ger.: Land kúlilanku ĉien kúlilanket de ĉie
nísilan nenie Pl.: nic + Ger.: Land nísilanku nenien nísilanket de nenie
nújilan tie Fin.: nuo & Kopt.: nai + Ger.: Land nújilanku tien nújilanket de tie
témilan ĉi tie Fin.: tämä + Ger.: Land témilanku ĉi tien témilanket de ĉi tie
tempaj / váktari
Kitaka Senco Etimo Ĝis Senco Ekde Senco
enajúber tiam & + Som.: ber enajúberku ĝis tiam enajúberket ekde tiam
iskúber iam Est.: isik + Som.: ber iskúberku ĝis iam iskúberket ekde iam
kulúber ĉiam Ar.: kul + Som.: ber kulúberku ĝis ĉiam kulúberket ekde ĉiam
nisúber neniam Pl.: nic + Som.: ber nisúberku ĝis neniam nisúberket ekde neniam
nujúber tiam Fin.: nuo & Kopt.: nai + Som.: ber nujúberku ĝis tiam nujúberket ekde tiam
temúber ĉi tiam Fin.: tämä + Som.: ber temúberku ĝis ĉi tiam temúberket ekde ĉi tiam
Laŭskemaj / Loŋ-skémari
Kitaka Senco Sinn Etimo
moj- ĉiu- -lich Vj.: mọi
mojdín(aw) ĉiutage täglich Sans.: dina
mojgód(aw) ĉiujare jährlich Rus.: год [god]
mojmênem(aw) ĉiumonate monatlich Lit.: mėnulis, Ltv.: mêness
mojvík(aw) ĉiusemajne wöchentlich Fin.: viikko

Kitaka Senco Sinn Etimo
nu- nun-, ĉi-   Ger.: nu(n)
nudín hodiaŭ heute Sans.: dina
nuvík(aw) ĉi-semajne diese Woche Finn.: viikko
nugód(aw) ĉi-jare in diesem Jahr Rus.: год [god]
núime(#1) baldaŭ(#2) bald Gua.: mi
Kitaka Senco Sinn Etimo Modelo
śi- ĉitiu-, ĉi Ltv./Lit.: šis  
śi-ímtaw ĉimomente in diesem Moment Alb.: imtë Ltv.: šobrīd
śi-koartaw ĉifoje diesmal Lit.: kartas, MaSor.: krot (ASor.: króć),
Ĉeĥ./Slvk.: krát & Est.: kord (Finn.:kerta)
Ltv.: šoreiz, Lit.: šįkart
śi-váktaw ĉitempe um diese Zeit Per.: vağti, Ind.: waktu, Nub.: wakti,
Ar.: wakt, Alb.: vakt-i
Ltv.: šolaik
Laŭ tagpartoj
śi-dín ĉitage, hodiaŭ an diesem Tag, heute Sans.: dina Ltv.: šodien, Lit.: šiandien
śi-gójz(aw) ĉimatene an diesem Morgen, heute Morgen Vas.: goiz Ltv.: šorīt, Lit.: šįryt
śi-óroj(aw) ĉivespere an diesem Abend, heute Abend Mong.: орой [oroj] Ltv.: šovakar, Lit.: šįvakar
śi-náktaw ĉinokte in dieser Nacht, heute Nacht Lit.: naktis, Ltv.: nakts Ltv.: šonakt, Lit.: šiąnakt
Laŭ sezonoj
śi-vésnaw ĉiprintempe in diesem Frühling Rus.: весна [vesna] Ltv.: šopavasar
śi-śám(aw) ĉisomere in diesem Sommer, diesen Sommer Sans.: samâ, MnIrl: sam (Gl.: sam-os)
& Eg.: šm, šmw > Kop.: šôm
Ltv.: šovasar
śi-rúdvaw ĉiaŭtune in diesem Herbst, diesen Herbst Lit.: ruduo Ltv.: šoruden
śi-kím(aw) ĉivintre in diesem Winter, diesen Winter Het.: gima-, Mn.Gr.: χειμων [kheimôn] Ltv.: šoziem
Laŭ jarpartoj
śi-vík(aw) ĉisemajne in dieser Woche, diese Woche Finn.: viikko Ltv.: šonedēļ
śi-mênem(aw) ĉimonate in diesem Monat, diesen Monat Gt.: mêna, Lit.: mėnùlis, Ltv.: mēness + -um- Ltv.: šomēnes
śi-gód(aw) ĉijare in diesem Jahre Rus.: год [god] Ltv.: šogad, Lit.: šiemet, šįmet

Kitaka Senco Sinn Etimo Modelo
tem- tiu- Finn.: tämä  
temímtaw tiumomente in jenem Moment Alb.: imtë Ltv.: tobrīd
temkoartaw tiufoje damals Lit.: kartas, MaSor.: krot (ASor.: króć),
Ĉeĥ./Slvk.: krát & Est.: kord (Finn.:kerta)
Ltv.: toreiz, Lit.: tąkart
temváktaw tiutempe damals Per.: vağti, Ind.: waktu, Nub.: wakti,
Ar.: wakt, Alb.: vakt-i
Ltv.: tolaik
Laŭ tagpartoj
temdín tiutage an jenem Tag Sans.: dina Ltv.: todien, Lit.: tądien
temgójz(aw) tiumatene an jenem Morgen Vas.: goiz Ltv.: torīt
temóroj(aw) tiuvespere an jenem Abend Mong.: орой [oroj] Ltv.: tovakar
temnáktaw tiunokte in jener Nacht Lit.: naktis, Ltv.: nakts Ltv.: tonakt, Lit.: tąnakt
Laŭ sezonoj
temvésnaw tiuprintempe in jenem Frühling Rus.: весна [vesna] Ltv.: topavasar
temśám(aw) tiusomere in jenem Sommer Sans.: samâ, MnIrl: sam (Gl.: sam-os)
& Eg.: šm, šmw > Kop.: šôm
Ltv.: tovasar
temrúdvaw tiuaŭtune in jenem Herbst Lit.: ruduo Ltv.: toruden
temkím(aw) tiuvintre in jenem Winter Het.: gima-, Mn.Gr.: χειμων [kheimôn] Ltv.: toziem
Laŭ jarpartoj
temvík(aw) tiusemajne in jener Woche Finn.: viikko Ltv.: tonedēļ
temmênem(aw) tiuimonate in jenem Monat, jenen Monat Gt.: mêna, Lit.: mėnùlis, Ltv.: mēness + -um- Ltv.: tomēnes
temgód(aw) tiujare in jenem Jahre Rus.: год [god] Ltv.: togad

Kitaka Senco Sinn Etimo
pas- post- nach- Alb.: pas
pasdin morgaŭ morgen Sans.: dina
pasvík(aw) sekvontsemajne nächste Woche Finn.: viikko
pasgód(aw) sekvontjare im nächsten Jahr Rus.: год [god]

Kitaka Senco Sinn Etimo
pir- antaŭ- vor- Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran
pírdin hieraŭ gestern Sans.: dína > Nep./Hin.: din "tago"
píreger antaŭhieraŭ vorgestern Sve.: går, Lat. heri
pirgód(aw) antaŭjare im Vorjahr Rus.: год [god]

Kitaka Senco Sinn Etimo
raj- sekva nächste(r/s) Jap.: rai-
rajgún morgaŭ morgen Vask.: e-gun, Bur.: guun-c
rajvík(aw) sekvontsemajne nächste Woche Finn.: viikko
rajgód(aw) sekvontjare im nächsten Jahr Rus.: год [god]

3. Apliko / jópseni

ekz.:

Újti teláwla hévaw Ítidźot. Ujto kantas bone kiel Itino.
Énsaj múa zívajko teésa témaw tépaw as sokáśaw. En mia loĝejo estas tiel varme kiel kutime.
Émi teláwla mas-mójaw múksi. Ŝi kantas pli bele ol mi.
Íti teláwla naj-mójaw kúleket. Itino kantas plej bone el ĉiuj.

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 17.08.2017