Kitakujo 

Adverboj / aw-sónori

1. Bazaj / uráhari

a) Lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas ĉe kelkaj vortoj tri-forma skemo laŭ aldirekto, loko kaj dedirekto. Kelkaj dialektoj plilarĝigas la skemon al kvar formoj laŭ Neneca kaj Eneca modeloj de postpozicioj.

Kitaka Senco Sinn Etimo Al Senco De Senco
anć malsupre unten Toh.: âñc 'unten' ánćku malsupren ánćket de malsupre
kojpi tie dort Keĉ.: kaypi & Jap.: ko-, Gua.: ko        
kojt tien dorthin Keĉ.: kay & Jap.: ko-, Gua.: ko + Angl.: to        
pojs for weg, fort Fin.: pois        
tahh supren; orienten nach oben; nach Osten WOL: tax [-ĥ]        
vin ekstere außen Mn.Pr.: winna vínku eksteren vínket de ekstere

b) Tempaj / váktari

Kitaka Senco Sinn Etimo
doŋś (Var.: dojŋś) ĵus eben, gerade Mong.: дөнгөж [döngöĵ]
árde #1 Arm.: ard
écer subite plötzlich Cig.(Lov.): ecera
géntaw Mong.: гэнэт [genet]
ger hieraŭ gestern Sve.: går, Lat.: heri
jaw jam schon Lit.: jau, Ltv.: jàu
késbe intertempe inzwischen Cig.(Lov.): közbe
tjédah nun nun, jetzt Nen.: tyedah 'now'
tvaw tuj sofort Lit.: tuoj(au)
vúbah (Var.: vúbaw) baldaŭ bald Knjr.: vuba 'bald, plötzlich, schnell'

c) Aliaj / kítari

Kitaka Senco Etimo
akû jen aŭdu, he Gr.: ακου [akou]
áraj apenaŭ Mong.: арай [araj]
ba ja Av.: bâ (bât, bê, bôit), Arm.: ba (bay),
Gt.: -ba, Lit.: bà, Kur.: ba
bu vere ne Ĉi.: bù 'nein, nicht'
diś preskaŭ Alb.: dish
doŋ do; ja Ind.Jak.: dong 'doch!'
gaj tre Skot.: gey [gaj]
gúraj proksimume, ĉirkaŭ Jap.: gurai
mem Karl.: iće, ićće-; Fin.: itse,
Lap.: jeś, Mrdv.: eś, äś
ínke ankoraŭ Cig.(Lov.): inke < Rum.: încǎ
kvémed(-)
(Var.: kvéme-)
kiu scias  
lit iomete Isl.: litt
maj ne Taj.: mài; Sans.: mâ "ne -u" >Cig.: ma;
Tib.: mäh "ne, maljes", Ĉi.: méi "ne"  #1
maŋaw multe Tib.: mangpo, mangpu, Sam.(Nord.): máŋga
(Gen.) máŋgga, (Akk.) máŋga; Gt.: manags
nem ne Hung.: nem
nuk ankoraŭ Ger.: nun, Lat.: nunc + Kor.: -kwa
oće tre Rus.: очень [oĉenj]
pon vidite Kor.: pon
sam kune Afr.: saam, Sans.: samam; Eg.: sm3
taj tro Ĉi.: tai
tarba  #2 sed jes Nep.: tara + Kur.: ba
tik nur Lit.: tìk
vísaw tute Lit.: visai
zálaw domaĝe Rus.: жаль [ĵalj], Ukr.: shal*
zával nepre Mong.: завал [zaval]

2. Vortfaraj / sónogèrari

Tiaj adverboj estas formataj el substantiva, adjektiva, verba aŭ numerala radiko resp. el interjekcio per la sukikso -aw. Ekz.: désn-a "dekstra" > désn-aw "dekstre".

Se ĝi estiĝas el adjektivo, la komparacio okazas laŭ ties maniero, se la senco tion permesas.

a) Lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas ĉe kelkaj vortoj tri-forma skemo laŭ aldirekto, loko kaj dedirekto. Kelkaj dialektoj plilarĝigas la skemon al kvar formoj laŭ Neneca kaj Eneca modeloj de postpozicioj.

Kitaka Senco Sinn Etimo Al Senco De Senco
désnaw dekstre rechts Slov.: désni, Kr.: dèsni, Blg.: десен [désen] désnawku dekstren désnawket de dekstre
énaw ene innen Esp-o/Hisp.: en, Gr.: εν [en] énawku enen énawket de ene
fárnaw malproksime fern Ger.: fern, Angl.: far, Sans.: pára fárnawku malproksimen fárnawket de malproksime
ísaw ekstere draußen Rus.: из [iz] ísawku eksteren ísawket de ekstere
iúpaw (Var.: júpaw, ypaw
[ïpaŭ, üpaŭ], íwpa)
supre oben Gt.: iupa iúpawku supren iúpawket de supre
kájlaw proksime nah Keĉ.: ckaylla, kaylla kájlawku proksimen kájlawket de proksime
píraw antaŭe vorne Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran pírawku antaŭen pírawket de antaŭe
śújaw maldekstre links Rus.: шуй [ŝuj], Slov.: šûj, šúja śújawku maldekstren śújawket de maldekstre
tílaw malantaŭe hinten Pl.: tyl 'Rückseite' tílawku malantaŭen tílawket de malantaŭe
túwaw malproksime fern Het.: tuwa 'fern, weit' túwawku malproksimen túwawket de malproksime
zémaw sube unterhalb Ltv.: zem zémawku suben zémawket de sube

b) Tempaj / váktari

Kitaka Senco Sinn Etimo
anúftaw, anúptaw malofte selten Gr./Sans.: a(n)-, Kor./Kim./Gl.: an- + Gt.: ufta
érkaw frue früh Turk.: erken
látaw malfrue spät Ind./Pld./Angl.: lat
órjaw Mong.: oroj 'spät; Abend'
pìredólgaw antaŭlonge längst Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran + Rus.: долго [dolgo]
pósnaw malfrue spät Sor.: posny
úftaw, úptaw ofte oft Gt.: ufta

c) Aliaj / kítari

Kitaka Senco Etimo
hójtaw ĝuste Fin.: hyvä, Est.: hea + t
jánkaw vane Keĉ.: yanqa

d) Tabelaj / tabelari

Ili ne devas sufiksi je -aw, sed povas.

Rilataj al pronomoj / bécari gu svenámisónori

V-u tie.

lokaj / pjásari

Laŭ finno-ugraj kaj malnova-ĝermanaj (ekz. gotaj) modeloj okazas tri-skema distingo inter aldirekto, loko kaj dedirekto.

Kitaka Senco Etimo Al Senco De Senco
enájilan tie & + Ger.: Land enájilanku tien enájilanket de tie
ískilan ie Est.: isik + Ger.: Land ískilanku ien ískilanket de ie
kúlilan ĉie Ar.: kul + Ger.: Land kúlilanku ĉien kúlilanket de ĉie
nísilan nenie Pl.: nic + Ger.: Land nísilanku nenien nísilanket de nenie
nújilan tie Fin.: nuo & Kopt.: nai + Ger.: Land nújilanku tien nújilanket de tie
témilan ĉi tie Fin.: tämä + Ger.: Land témilanku ĉi tien témilanket de ĉi tie
tempaj / váktari
Kitaka Senco Etimo Ĝis Senco Ekde Senco
enajúber tiam & + Som.: ber enajúberku ĝis tiam enajúberket ekde tiam
iskúber iam Est.: isik + Som.: ber iskúberku ĝis iam iskúberket ekde iam
kulúber ĉiam Ar.: kul + Som.: ber kulúberku ĝis ĉiam kulúberket ekde ĉiam
nisúber neniam Pl.: nic + Som.: ber nisúberku ĝis neniam nisúberket ekde neniam
nujúber tiam Fin.: nuo & Kopt.: nai + Som.: ber nujúberku ĝis tiam nujúberket ekde tiam
temúber ĉi tiam Fin.: tämä + Som.: ber temúberku ĝis ĉi tiam temúberket ekde ĉi tiam
Laŭskemaj / Loŋ-skémari
Kitaka Senco Sinn Etimo
moj- ĉiu- -lich Vj.: mọi
mojdín(aw) ĉiutage täglich Sans.: dina
mojgód(aw) ĉiujare jährlich Rus.: год [god]
mojmênem(aw) ĉiumonate monatlich Lit.: mėnulis, Ltv.: mêness
mojvík(aw) ĉiusemajne wöchentlich Fin.: viikko

Kitaka Senco Sinn Etimo
nu- nun-, ĉi-   Ger.: nu(n)
nudín hodiaŭ heute Sans.: dina
nuvík(aw) ĉi-semajne diese Woche Finn.: viikko
nugód(aw) ĉi-jare in diesem Jahr Rus.: год [god]
núime #1 baldaŭ #2 bald Gua.: mi
Kitaka Senco Sinn Etimo Modelo
śi- ĉitiu-, ĉi Ltv./Lit.: šis  
śi-dín ĉitage, hodiaŭ an diesem Tag, heute Sans.: dina Ltv.: šodien, Lit.: šiandien
śi-ímtaw ĉimomente in diesem Moment Alb.: imtë Ltv.: šobrīd
śi-koartaw ĉifoje diesmal Lit.: kartas, MaSor.: krot (ASor.: króć),
Ĉeĥ./Slvk.: krát & Est.: kord (Finn.:kerta)
Ltv.: šoreiz, Lit.: šįkart
śi-gójz(aw) ĉimatene an diesem Morgen, heute Morgen Vas.: goiz Ltv.: šorīt, Lit.: šįryt
śi-óroj(aw) ĉivespere an diesem Abend, heute Abend Mong.: орой [oroj] Ltv.: šovakar, Lit.: šįvakar
śi-náktaw ĉinokte in dieser Nacht, heute Nacht Lit.: naktis, Ltv.: nakts Ltv.: šonakt, Lit.: šiąnakt
śi-vík(aw) ĉisemajne in dieser Woche, diese Woche Finn.: viikko Ltv.: šonedeļ
śi-vésnaw ĉiprintempe in diesem Frühling Rus.: весна [vesna] Ltv.: šopavasar
śi-śám(aw) ĉisomere in diesem Sommer, diesen Sommer Sans.: samâ, MnIrl: sam (Gl.: sam-os)
& Eg.: šm, šmw > Kop.: šôm
Ltv.: šovasar
śi-rúdvaw ĉiaŭtune in diesem Herbst, diesen Herbst Lit.: ruduo Ltv.: šoruden
śi-kím(aw) ĉivintre in diesem Winter, diesen Winter Het.: gima-, Mn.Gr.: χειμων [kheimôn] Ltv.: šoziem
śi-gód(aw) ĉijare in diesem Jahre Rus.: год [god] Ltv.: šogad, Lit.: šiemet, šįmet

Kitaka Senco Sinn Etimo Modelo
tem- tiu- Finn.: tämä  
temdín tiutage an jenem Tag Sans.: dina Ltv.: todien, Lit.: tądien
temímtaw tiumomente in jenem Moment Alb.: imtë Ltv.: tobrīd
temkoartaw tiufoje damals Lit.: kartas, MaSor.: krot (ASor.: króć),
Ĉeĥ./Slvk.: krát & Est.: kord (Finn.:kerta)
Ltv.: toreiz, Lit.: tąkart
temgójz(aw) tiumatene an jenem Morgen Vas.: goiz Ltv.: torīt
temóroj(aw) tiuvespere an jenem Abend Mong.: орой [oroj] Ltv.: tovakar
temnáktaw tiunokte in jener Nacht Lit.: naktis, Ltv.: nakts Ltv.: tonakt, Lit.: tąnakt
temvík(aw) tiusemajne in jener Woche Finn.: viikko Ltv.: tonedeļ
temvésnaw tiuprintempe in jenem Frühling Rus.: весна [vesna] Ltv.: topavasar
temśám(aw) tiusomere in jenem Sommer Sans.: samâ, MnIrl: sam (Gl.: sam-os)
& Eg.: šm, šmw > Kop.: šôm
Ltv.: tovasar
temrúdvaw tiuaŭtune in jenem Herbst Lit.: ruduo Ltv.: toruden
temkím(aw) tiuvintre in jenem Winter Het.: gima-, Mn.Gr.: χειμων [kheimôn] Ltv.: toziem
temgód(aw) tiujare in jenem Jahre Rus.: год [god] Ltv.: togad

Kitaka Senco Sinn Etimo
pas- post- nach- Alb.: pas
pasdin morgaŭ morgen Sans.: dina
pasvík(aw) sekvontsemajne nächste Woche Finn.: viikko
pasgód(aw) sekvontjare im nächsten Jahr Rus.: год [god]

Kitaka Senco Sinn Etimo
pir- antaŭ- vor- Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran
pírdin hieraŭ gestern Sans.: dína > Nep./Hin.: din "tago"
píreger antaŭhieraŭ vorgestern Sve.: går, Lat. heri
pirgód(aw) antaŭjare im Vorjahr Rus.: год [god]

Kitaka Senco Sinn Etimo
raj- sekva nächste(r/s) Jap.: rai-
rajgún morgaŭ morgen Vask.: e-gun, Bur.: guun-c

3. Apliko / jópseni

ekz.:

Újti teláwla hévaw Ítidźot. Ujto kantas bone kiel Itino.
Énsaj múa zívajko teésa témaw tépaw as sokáśaw. En mia loĝejo estas tiel varme kiel kutime.
Ìsi teláwla mas-mójaw múksi. Ŝi kantas pli bele ol mi.
Íti teláwla naj-mójaw kúleket. Itino kantas plej bone el ĉiuj.

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 08.03.2017