Kitakujo 

Trajtaro / jédzolo

a) Sonaj / búnjari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
5 vokaloj (a, e, i, o, u)(#1) svahila; hispana; japana, Esp-o; kvenja(#2); cocila;
mandinka; majaa de Jukatano; tokpisina, bislama
manko de "malklaraj" vokaloj esperanto, pola, hispana; kvenja(#2)
ŋ kiel aparta nazalo bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, tagaloga, fiĝia, dakia;
nganasana, enca, samea; albana; gvarania; germana, angla;
kvenja(#2); mandinka; ĉina, kantona, tibeta, mjanmara; itelmena;
keta
ŋ kiel komenca sono bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, fiĝia, dakia; nganasana,
enca; albana; klingona; mandinka; tibeta, kantona; itelmena
hl kiel kombino ksosa; malnova alt-germana, mn. angla
distingo inter v kaj w [ŭ] esperanto; angla; kazaĥa; svahila, oŝiŭambo
h esperanto; germana, skotsa, kelkaj slavaj; vjetnama
hh [ĥ] esperanto; germana, skotsa, slavaj, hispana, paŝtoa;
volofa; araba, hebrea; ĉina; mongola
tonemoj ĉina (norme 4), kantona (6), mjanmara (4), tibeta; navahoa;
vjetnama (6, sude 5); tajlanda (5), laosa (6); keta (4); majaa
de jukatano
tonema distingo nur en la akcentata silabo latva

b) Deklinacio / pádzirièmo

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
Ĉe kazoj
multaj kazoj finnougraj; aŭstraliaj; vaska; orientkaŭkazaj;
kvenja(#1); ceziana; keĉua, naŭatla; grenlanda
aglutina kaz-aro finnougraj; tjurkaj; keĉua; gvarania; vaska;
kvenja(#1); bengala, romna(#2); grenlanda
kaza reguleco(#3) keĉua
distingo inter dativo kaj lativo oseta; maria, mordvina(#4)
distingo inter genitivo kaj posesivo kvenja(#1)
distingo inter komitativo kaj instrumentalo mongola
Numera distingo
numeraj finaĵoj por ĉiuj deklinacieblaj vortoj turka (-lar/-ler), uzbeka (-lar); keĉua (-kuna)
dualo apud singularo kaj pluralo mapuĉa; soraba, slovena; irokezaj(#5); kvenja(#1);
(nur ĉe pronomoj) tokpisina, bislama; maoria, fiĝia,
tahitia, havaja
Pli ĝenerale
kongrueco laŭ nombro diversaj hindeŭropaj lingvoj; hebrea(#6); bantuaj(#7);
finna(#8), estona(#8), hungara(#9); keta; kvenja(#1)
kongrueco laŭ kazo diversaj hindeŭropaj lingvoj; finna(#8), estona(#8),
hungara(#10)

c) Substantivaj / nàmi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
tri genroj germana, gota, islanda, norvega, slavaj, prusa, sanskrita, malnova persa
tempindikaj sufiksoj (-kwe; -raŋ) gvarania (-kue/-ngue, -rã); grenlanda (-koq/-kut, -ssaq/-ssat); potoŭatomia (-pën)

d) Pronomaj / sve-námi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
4 personaj pronomoj po nombro navajoa
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 1-aj personoj pluralaj
keĉua, ajmara, gvarania, irokezaj, algonkinaj, naŭatla(#1); aŭstronezaj;
tokpisina, bislama, samoa plantejpiĝino; zamboagŭenjo; tamila;
nord-kaŭkazaj; manĉura; kvenja(#2); aŭstraliaj; tibeta
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 2a kaj 3a personoj
nederlanda dialekto, angla, malnova hispana; papia-kristanga
lokaj tabelvortoj enhavas
vorteron kies prasenco estis
loko aŭ io tia
uzbeka (-jär- en: bu-jär-da, bu-jär-gya, … )(#3);
Pŝt.: kom dzāy ta "kien", lǝ kom dzāy na "de kie"
memstara refleksiva pronomo slavaj, baltaj, nordĝermanaj, germana, gota, latina; esperanto
memstara reciproka pronomo kurda
genro-distingo ĉe personaj pronomoj mjanmara (m, f)(#4); ĝermanaj (m, f, n)(#5), slavaj (m, f, n)(#5); toĥara (m, f)(#6);
araba (m, f)(#7), hebrea (m, f)(#7)

e) Verbaj / gèra-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
sufikso por son-verboj soraba (-ot-); turka (-de-)
konverboj mongola, tjurkaj, japana
verbo-prepozicioj vjetnama, kmera; ĉina
transicionaloj(#1) keĉua, gvarania, ĉeroka, lakota, mapuĉa; hungara (-lak/-lek "mi vin"), mordvina,
samojedaj; vaska; klingona; grenlanda
pronomaj sufiksoj(#1) keĉua, ajmara; finna, estona, hungara; tjurkaj; grenlanda
prefiksoj kaj prefiksoidoj por distingi
lokajn detalojn
germana, gota, romna/cigana (dialekte); hungara, mansa; Esperanto; kartvela
ingresivo (ko-) slavaj
pli ol unu kopulo fanca; sranana; sanskrita; grenlanda (-juvoq; tassa; -ippoq; -una/-uku) ; laosa (mään, pen, juu),
tajlanda (bpen, khüü, yuu); japana (aru, iru)
demanda verbo (na-jága) kalmuka (yaγɒ-); enca (koʒumad')
Modoj
modalaj sufiksoj  gvarania (-se "voli", -kuaa "sci(pov)i"); grenlanda (-stariaqarpoq "devas";
-kk,r,jumavoq; "volas"; +sinnaavoq "povas"); turka (-bil- "scipovas"); japana
aparta morfemo por la infinitivo  slavaj; gota; baltaj; bantuaj (lingala: ko-, svahila: ku-, kinjarvanda: ku-/gu-/kw-,
ksosa: uku-/ukw-/uk-, oŝiŭamba (ko-)); hungara (-ni), finna (-ta/tä), estona (-da, -ma)
prefiksa infinitivo  lingala (ko-), svahila (ku-), kinjarvanda (ku-/gu-), ksosa (uku-/ukw-/uk-), oŝiŭamba (ko-);
hebrea (-ל [l-])
sufiksa infinitivo  germana/nederlanda (-en), islanda (-a), gota (-an), latva (-t(ies)), rusa (-ть/-ти [-tj/-ti]),
pola/suprasoraba (-ć), sanskrita (-tum); finna (-ta/-tä, -ma/-mä), estona (-da, -ma)
distingo inter infinitivoj (na-, -da-) kaj verba substantivo (-eni) uzbeka (-moq; -(i)sch); finna (-a/-ä/-ta/-tä/-da/-dä, -e, -ma/mä; -minen)
distingo inter kondicionalo kaj potencialo(#2) turka (kond.: T + -(y)se/-(y)sa; pot.: -(y)se/-(y)sa) RIM: T = temp-indiko
modala verbo plus infinitivo germana, nederlanda, gota, islanda [+að](#3); slavaj, sanskrito; Esperanto
Tempoj
tempo-indikaj verbo-prefiksoj, kiel te-, la-, sje-
resp. tempindikilo antaŭ la verba radiko
ksosa(#4), svahila(#5), kinjarvanda(#6), ŝona(#7); aŭstronezaj; kiĉea; laosa (dai "-is", tja, si "-os"),
tajlanda (dài "-is", dja "-os"); papiamento (ta "-as", lo "-os", a "-is")
diversaj manieroj por esprimi futuron malta; rumana; slavaj
Voĉoj
kaŭzativo kiel sufikso turka (-dir-; -t-; -ir-; -it-; -er-), baŝkira (-т-; -дер-, -дыр-, -дөр-, -дор-, -тер-, -тыр-, -төр-, -тор-;
-ер-, -ыр-, -өр-, -ор-; -ар-, -әр-); litova (-in-,-dy-,-y-,-din-), latva, rusa (-и- [-i-]), romna (-ar-/-av-);
Esp-o (-ig-); hungara (-(t)at-/-(t)et-), finna (-tta-/-ttä-); ajmara (-cha-; -ya-); japana (-ase, -sase);
svahila (-isha-/-esha, -za), kinjarvanda (-ish-, -esh-); gvarania: (-uka); ĉeĉena: (-(i)it, -ijt; –duo)
kaŭzativo kiel prefikso tagaloga (pa-), tolaja (va-), havaja (hoʻo-); kasia (pn-); kmera (p-); kulkua(ma-)(#8); egipta (s-);
tuarega (s-); ugarita (š-); gvarania (mbo-/mo-) ; ĉina (nòng-), tibeta (s-)
antikaŭzativo (fientivo) kiel sufikso rusa (-e-), gota/islanda (-na-); Esp-o (-iĝ-); tjurkaj; finna (-t-, -ne-)(#9)
antikaŭzativo (fientivo) kiel prefikso  
aparta morfemo por pasivo (-ew-, -ikt-)(#10) bantuaj (-w-); mongola (-гд-), turka (-il-, -ıl-), uzbeka (-(i)l-, -(i)n)-, baŝkira (-н-, -ын-, -ен-;
-ыл-, -ел-); kelkaj dialektoj de la Cigana/Romna (-ov- /-av-); japana (-are-/-rare-);
akateka (-le-), naŭatla (-lo); samoa (-gia), maoria (-a, -tia); georga (-eb-); kulkua (pa-)(#8);
gronlanda (-neqar-); tuarega (t-)
verba refleksivo tjurkaj lingvoj; svahila (-ji-), kinjarvanda (-i-); keĉua (-ku-); gvarania (-je-); estona (-u-),
finna (-u-/-y-, -utu-/-yty-); volofa (-u-/-ku-)
verba reciproko tjurkaj lingvoj; svahila (-na), kinjarvanda (-an-); keĉua (-naku-); gvarania (-jo-); tuarega (nm-);
kasia (ya-)
Valento
senpersonaj verboj estona, finna; esperanto(#11)

f) Adverbaj / aw-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter adverbo kaj adjektivo  Esperanto; hungara, finna, estona; gota, malnova altgermana, romna/cigana;
kvenja(#1)
tri-parta skemo de lokaj adverboj
(v-u ankau ĉi tie!)
hungara, estona, finna; gota (-/-þ/-d/-drê "kien?", -r/-a "kie?", -þrô/-ana "de kie?"),
malnova altgermana, malnova angla, islanda

g) Ligiloj / bándelori

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
prepozicioj  ĝermanaj, latinidaj, slavaj, baltaj, keltaj; aŭstroaziaj, tajlanda, laosa; kvenja(#1),
sindarina(#1); volofa; bantuaj
nominativo post prepozicioj  Romna/Cigana (dialekte), Esperanto (nur, se ne temas pri movo)
prepozicioj kaj postpozicioj germana(#2), paŝtoa(#3)
postpozicioj kaj prepozicioj ĉina; finna, estona, samea;
postpozicioj  hungara, neneca, eneca; tjurkaj, mongolaj; hindia, nepala, bengala, armena, hetita;
sudkaŭkazaj; guraj(#4), kvaaj(#4), mandeaj(#5); gvarania, lakota; vaska; abĥaza,
ĉeĉena; tibeta; keta; tamila
tri-parta skemo de
lokaj postpozicioj 
hungara (-é/-á, -att/-ett/-ött/-őtt/-ül, -ól/-ől/-ül); estona (-le/-sse, -l/-s, -lt/-st),
finna (-lle/-sse, -lla/-ssa, -lta/-sta)
tri-parta skemo de
lokaj prepozicioj
indonezia, malaja
demanda partikulo (ka) korea (-kka), japana (-ka), indonezia (-kah), laosa (bɵɵ), tajlanda (māi); estona (kas),
finna (-ko); bulgara/rusa (ли [li]), slovena (ali), pola (czy); esperanto (ĉu); gvarania (-pa);
volofa (ndax)
demanda partikulo komence estona; pola, litova, latva; esperanto; volofa
nur difinita artikolo hungara; hebrea, araba; kvenja(#1); esperanto; kimra; malagasa; volofa
nedeklinaciebla artikolo (tla) hungara (a/az); hebrea (ha), araba (al); angla (the), afrikansa (die); kvenja (i)(#1);
esperanto (la)
artikolo sen genra distingo hungara; hebrea, araba; angla, afrikansa; kvenja(#1); esperanto

h) Numeraloj / tàlu-sónori

pli ol unu numera sistemo tagaloga, cebuana; japana; korea
aparta sufikso por ordaj numeraloj  tjurkaj; romna/cigana (-to), daria (-om-/-wom-); vaska (-garren); mandinka (-njaung), bambara (-nan); volofa (-eel)
numeralaj substantivoj  finna; slovaka, soraba

i) Vortfarado / sòno-gér-eni

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
afiksaro riĉa japana; Esperanto; hungara, finna, estona; turka; mongola; keĉua; litova, rusa
posesivaj sufiksoj RIM: Sed ili ne estas devigaj. tjurkaj; keĉua; finna, samea, hungara; hetita; fiĝia
estigo de nova radiko per ablaŭta skemo  litova, germana, gota, greka, latina
sufikso por profesio esperanto (-ist-); tjurkaj(#1); hungara (-ász)
maldiminutivo (-egv-) gvarania (-ete/-ite), keĉua (-su); hispana/itala (-on-(#2)), rusa (-ищ-(#3) [-iŝĉ-], -ущ-(#4) [-uŝĉ-]);
esperanto (-eg-); bambara (-ba)

j) Negacio

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter "ne" (kitake nemmaj) kaj "ne -u!" (kitake ma-) hebrea (lo; al); finna (en, et, ei; älä), estona (ei; ära); tajlanda (mài; yaa); vjetnama (không; đừng);
albana (nuk, s'; mos), paŝtua (nə; ma), sanskrita (na; mā), romna (vlaĥe či; na;; balkane na; ma)
negacia partiklo antaŭ la verbo (nem resp. maj) slavaj(#1), baltaj, latinidaj(#2), latina (non); tokpisino (no), bislama (no); ĉina (bù, bú); hebrea (lo);
indonezia/malaja (tidak); eŭska (ez); esperante (ne); volapuke (no)
negacia verbo (njeś-) finna (en, et, ei, ...), estona (ei), samea (nordsamee in, it, ii, ...), marija (ом, от, огеш, ...),
komia (ог, он, оз, ...), enca (ńeś); kvenja (um-)
negacia verbo varias laŭtempe sudsamea(#3)(#4), marija(#5), livona(#6), komia

j) Ceteraj

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter fordoneblaj kaj nefordoneblaj posedoj algonkina, ĉikasaŭa, siuana; svahila, mandinga; samoa, fiĝia(#1), pamesa(#2), havaja; feroa(#3);
lakota; malta(#4); dotrakia(#5)

RIM: Kelk-foje la trajto havas alian devenon ol la koncerna morfemo. T.e., la koncerna trajto ekzistas en iu lingvo menciita supre, sed la Kitaka morfemo estiĝis el tute alia. Ekz. te-, la-, sje- ekzistas laŭ la bantuaj kaj aŭstronezaj lingvoj, sed ili estiĝis el finna + hungara (tehdä + tenni), ĉina + rusa + mongola (le + -ла [-la] + -лаа [-laa]), vjetnama + litova (se + -siu/-si). Dua ekzemplo: na- staras antaŭ la radiko laŭ la bantuaj lingvoj, sed estiĝis el la greka να [na].

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 15.10.2017