Kitakujo 

Trajtaro / jédzolo

a) Sonaj / búnjari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
5 vokaloj (a, e, i, o, u)(#1) svahila/ĉiĉeva; hispana; japana, Esp-o; kvenja(#2); cocila;
mandinka; majaa de Jukatano; tokpisina, bislama
manko de "malklaraj" vokaloj esperanto, pola, hispana; kvenja(#2)
ŋ kiel aparta nazalo bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, tagaloga, fiĝia, dakia;
nganasana, enca, samea; albana; gvarania; germana, angla;
kvenja(#2); mandinka; ĉina, kantona, tibeta, mjanmara; itelmena;
keta
ŋ kiel komenca sono bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, fiĝia, dakia; nganasana,
enca; albana; klingona; mandinka; tibeta, kantona; itelmena
hl kiel kombino kosa; malnova alt-germana, mn. angla
distingo inter v kaj w [ŭ] esperanto; angla; kazaĥa; svahila, oŝiŭambo
h esperanto; germana, skotsa, kelkaj slavaj; vjetnama
hh [ĥ] esperanto; germana, skotsa, slavaj, hispana, paŝtoa;
volofa; araba, hebrea; ĉina; mongola
tonemoj ĉina (norme 4), kantona (6), mjanmara (4), tibeta; navahoa;
vjetnama (6, sude 5); tajlanda (5), laosa (6); keta (4); majaa
de jukatano
tonema distingo nur en la akcentata silabo latva

b) Deklinacio / pádzirièmo

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
Ĉe kazoj
multaj kazoj finnougraj; aŭstraliaj; vaska; orientkaŭkazaj;
kvenja(#1); ceziana; keĉua, naŭatla; grenlanda
aglutina kaz-aro finnougraj; tjurkaj; keĉua; gvarania; vaska;
kvenja(#1); bengala, romna(#2); grenlanda
kaza reguleco(#3) keĉua
distingo inter dativo kaj lativo oseta; maria, mordvina(#4)
distingo inter genitivo kaj posesivo kvenja(#1)
distingo inter genitivo kaj akuzativo maria, sudsamea; mongola; tjurka
distingo inter komitativo kaj instrumentalo mongola
Numera distingo
numeraj finaĵoj por ĉiuj deklinacieblaj vortoj turka (-lar/-ler), uzbeka (-lar); keĉua (-kuna)
dualo apud singularo kaj pluralo mapuĉa; soraba, slovena; irokezaj(#5); kvenja(#1);
(nur ĉe pronomoj) tokpisina, bislama; maoria, fiĝia,
tahitia, havaja
Pli ĝenerale
kongrueco laŭ nombro diversaj hindeŭropaj lingvoj; hebrea(#6); bantuaj(#7);
finna(#8), estona(#8), hungara(#9); keta; kvenja(#1)
kongrueco laŭ kazo diversaj hindeŭropaj lingvoj; finna(#8), estona(#8),
hungara(#10)

c) Substantivaj / nàmi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
tri genroj germana, gota, islanda, norvega, slavaj, prusa, sanskrita, malnova persa
tempindikaj sufiksoj (-kwe; -raŋ) gvarania (-kue/-ngue, -rã); grenlanda (-koq/-kut, -ssaq/-ssat); potoŭatomia (-pën)

d) Pronomaj / sve-námi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
4 personaj pronomoj po nombro navajoa
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 1-aj personoj pluralaj
keĉua, ajmara, gvarania, irokezaj, algonkinaj, naŭatla(#1); aŭstronezaj;
tokpisina, bislama, samoa plantejpiĝino; zamboagŭenjo; tamila;
nord-kaŭkazaj; manĉura; kvenja(#2); aŭstraliaj; tibeta
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 2a kaj 3a personoj
nederlanda dialekto, angla, malnova hispana; papia-kristanga
lokaj tabelvortoj enhavas
vorteron kies prasenco estis
loko aŭ io tia
uzbeka (-jär- en: bu-jär-da, bu-jär-gya, … )(#3);
Pŝt.: kom dzāy ta "kien", lǝ kom dzāy na "de kie"
memstara refleksiva pronomo slavaj, baltaj, nordĝermanaj, germana, gota, latina; esperanto
memstara reciproka pronomo kurda
genro-distingo ĉe personaj pronomoj mjanmara (m, f)(#4); ĝermanaj (m, f, n)(#5), slavaj (m, f, n)(#5); toĥara (m, f)(#6);
araba (m, f)(#7), hebrea (m, f)(#7)

e) Verbaj / gèra-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
sufikso por son-verboj soraba (-ot-); turka (-de-)
konverboj mongola, tjurkaj, japana
verbo-prepozicioj vjetnama, kmera; ĉina
transicionaloj(#1) keĉua, gvarania, ĉeroka, lakota, mapuĉa; hungara (-lak/-lek "mi vin"), mordvina,
samojedaj; vaska; klingona; grenlanda
pronomaj sufiksoj(#1) keĉua, ajmara; finna, estona, hungara; tjurkaj; grenlanda
prefiksoj kaj prefiksoidoj por distingi
lokajn detalojn
germana, gota, romna/cigana (dialekte); hungara, mansa; Esperanto; kartvela
ingresivo (ko-) slavaj
pli ol unu kopulo fanca; sranana; sanskrita; grenlanda (-juvoq; tassa; -ippoq; -una/-uku) ; laosa (mään, pen, juu),
tajlanda (bpen, khüü, yuu); japana (aru, iru)
demanda verbo (na-jága) kalmuka (yaγɒ-); enca (koʒumad'); dakia (maha)
Modoj
modalaj sufiksoj  gvarania (-se "voli", -kuaa "sci(pov)i"); grenlanda (-stariaqarpoq "devas";
-kk,r,jumavoq; "volas"; +sinnaavoq "povas"); turka (-bil- "scipovas"); japana
aparta morfemo por la infinitivo  slavaj; gota; baltaj; bantuaj (lingala: ko-, svahila/ĉiĉeva: ku-, kinjarvanda: ku-/gu-/kw-,
kosa: uku-/ukw-/uk-, oŝiŭamba (ko-)); hungara (-ni), finna (-ta/tä), estona (-da, -ma)
prefiksa infinitivo  lingala (ko-), svahila/ĉiĉeva (ku-), kinjarvanda (ku-/gu-), kosa (uku-/ukw-/uk-), oŝiŭamba (ko-);
hebrea (-ל [l-])
sufiksa infinitivo  germana/nederlanda (-en), islanda (-a), gota (-an), latva (-t(ies)), rusa (-ть/-ти [-tj/-ti]),
pola/suprasoraba (-ć), sanskrita (-tum); finna (-ta/-tä, -ma/-mä), estona (-da, -ma)
distingo inter infinitivoj (na-, -da-) kaj verba substantivo (-eni) uzbeka (-moq; -(i)sch); finna (-a/-ä/-ta/-tä/-da/-dä, -e, -ma/mä; -minen)
distingo inter kondicionalo kaj potencialo(#2) turka (kond.: T + -(y)se/-(y)sa; pot.: -(y)se/-(y)sa) RIM: T = temp-indiko
modala verbo plus infinitivo germana, nederlanda, gota, islanda [+að](#3); slavaj, sanskrito; Esperanto; svahila; finna, estona
prefiksa imperativo (go-) naŭatla (xi- [ŝi])
Tempoj
tempo-indikaj verbo-prefiksoj, kiel te-, la-, sje-
resp. tempindikilo antaŭ la verba radiko
kosa(#4), svahila(#5), kinjarvanda(#6), ŝona(#7), ĉiĉeva(#8); aŭstronezaj; kiĉea; laosa (dai "-is", tja, si "-os"),
tajlanda (dài "-is", dja "-os"); papiamento (ta "-as", lo "-os", a "-is")
diversaj manieroj por esprimi futuron malta; rumana; slavaj
kunmetitaj tempoj hispana, portugala, rumana, franca, itala, angla, germana, litova,
helpoverbo ĉe kunmetitaj tempoj "havi" hispana, portugala, rumana, franca, itala, angla, germana,
helpoverbo ĉe kunmetitaj tempoj "esti" itala, franca, germana, litova; svahila
Voĉoj
kaŭzativo kiel sufikso turka (-dir-; -t-; -ir-; -it-; -er-), baŝkira (-т-; -дер-, -дыр-, -дөр-, -дор-, -тер-, -тыр-, -төр-, -тор-;
-ер-, -ыр-, -өр-, -ор-; -ар-, -әр-); litova (-in-,-dy-,-y-,-din-), latva, rusa (-и- [-i-]), romna (-ar-/-av-);
Esp-o (-ig-); hungara (-(t)at-/-(t)et-), finna (-tta-/-ttä-); ajmara (-cha-; -ya-); japana (-ase, -sase);
svahila (-isha-/-esha, -za), kinjarvanda (-ish-, -esh-); gvarania: (-uka); ĉeĉena: (-(i)it, -ijt; –duo);
majaa (-kintik/-kinsik/-kuntik/-kunsik(#9); -s(#10))
kaŭzativo kiel prefikso tagaloga (pa-), tolaja (va-), havaja (hoʻo-); kasia (pn-); kmera (p-); kulkua(ma-)(#11); egipta (s-);
tuarega (s-); ugarita (š-); gvarania (mbo-/mo-) ; ĉina (nòng-), tibeta (s-)
antikaŭzativo (fientivo) kiel sufikso rusa (-e-), gota/islanda (-na-); Esp-o (-iĝ-); tjurkaj; finna (-t-, -ne-)(#12); majaa (-tal/-chahal)(#13)
antikaŭzativo (fientivo) kiel prefikso  
aparta morfemo por pasivo (-ew-, -ikt-)(#14) bantuaj (-w-); mongola (-гд-), turka (-il-, -ıl-), uzbeka (-(i)l-, -(i)n)-, baŝkira (-н-, -ын-, -ен-;
-ыл-, -ел-); kelkaj dialektoj de la Cigana/Romna (-ov- /-av-); japana (-are-/-rare-);
akateka (-le-), naŭatla (-lo); samoa (-gia), maoria (-a, -tia); georga (-eb-); kulkua (pa-)(#11);
gronlanda (-neqar-); tuarega (t-)
verba refleksivo tjurkaj lingvoj; svahila (-ji-), kinjarvanda (-i-); keĉua (-ku-); gvarania (-je-); estona (-u-),
finna (-u-/-y-, -utu-/-yty-); volofa (-u-/-ku-)
verba reciproko tjurkaj lingvoj; svahila (-na), kinjarvanda (-an-); keĉua (-naku-); gvarania (-jo-); tuarega (nm-);
kasia (ya-)
Valento
senpersonaj verboj estona, finna; esperanto(#15)
Aspektoj
progresivo naŭatla (-tica(teh)), keĉua (-chka), jukateka (táan)

f) Adverbaj / aw-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter adverbo kaj adjektivo  Esperanto; hungara, finna, estona; gota, malnova altgermana, romna/cigana;
kvenja(#1)
tri-parta skemo de lokaj adverboj
(v-u ankau ĉi tie!)
hungara, estona, finna; gota (-/-þ/-d/-drê "kien?", -r/-a "kie?", -þrô/-ana "de kie?"),
malnova altgermana, malnova angla, islanda

g) Ligiloj / bándelori

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
prepozicioj  ĝermanaj, latinidaj, slavaj, baltaj, keltaj; aŭstroaziaj, tajlanda, laosa; kvenja(#1),
sindarina(#1); volofa; bantuaj
nominativo post prepozicioj  Romna/Cigana (dialekte), Esperanto (nur, se ne temas pri movo)
prepozicioj kaj postpozicioj germana(#2), paŝtoa(#3)
postpozicioj kaj prepozicioj ĉina; finna, estona, samea;
postpozicioj  hungara, neneca, eneca; tjurkaj, mongolaj; hindia, nepala, bengala, armena, hetita;
sudkaŭkazaj; guraj(#4), kvaaj(#4), mandeaj(#5); gvarania, lakota; vaska; abĥaza,
ĉeĉena; tibeta; keta; tamila
tri-parta skemo de
lokaj postpozicioj 
hungara (-é/-á, -att/-ett/-ött/-őtt/-ül, -ól/-ől/-ül); estona (-le/-sse, -l/-s, -lt/-st),
finna (-lle/-sse, -lla/-ssa, -lta/-sta)
tri-parta skemo de
lokaj prepozicioj
indonezia, malaja
demanda partikulo (ka) korea (-kka), japana (-ka), indonezia (-kah), laosa (bɵɵ), tajlanda (māi); estona (kas),
finna (-ko); bulgara/rusa (ли [li]), slovena (ali), pola (czy); esperanto (ĉu); gvarania (-pa);
volofa (ndax)
demanda partikulo komence estona; pola, litova, latva; esperanto; volofa
nur difinita artikolo hungara; hebrea, araba; kvenja(#1); esperanto; kimra; malagasa; volofa
nedeklinaciebla artikolo (tla) hungara (a/az); hebrea (ha), araba (al); angla (the), afrikansa (die); kvenja (i)(#1);
esperanto (la)
artikolo sen genra distingo hungara; hebrea, araba; angla, afrikansa; kvenja(#1); esperanto

h) Numeraloj / tàlu-sónori

pli ol unu numera sistemo tagaloga, cebuana; japana; korea
aparta sufikso por ordaj numeraloj  tjurkaj; romna/cigana (-to), daria (-om-/-wom-); vaska (-garren); mandinka (-njaung), bambara (-nan); volofa (-eel)
numeralaj substantivoj  finna; slovaka, soraba

i) Vortfarado / sòno-gér-eni

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
afiksaro riĉa japana; Esperanto; hungara, finna, estona; turka; mongola; keĉua; litova, rusa
posesivaj sufiksoj RIM: Sed ili ne estas devigaj. tjurkaj; keĉua; finna, samea, hungara; hetita; fiĝia
estigo de nova radiko per ablaŭta skemo  litova, germana, gota, greka, latina
sufikso por profesio esperanto (-ist-); tjurkaj(#1); hungara (-ász)
maldiminutivo (-egv-) gvarania (-ete/-ite), keĉua (-su); hispana/itala (-on-(#2)), rusa (-ищ-(#3) [-iŝĉ-], -ущ-(#4) [-uŝĉ-]);
esperanto (-eg-); bambara (-ba)

j) Negacio

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter "ne" (kitake nemmaj) kaj "ne -u!" (kitake ma-) hebrea (lo; al); finna (en, et, ei; älä), estona (ei; ära), hungara (nem; ne); tajlanda (mài; yaa);
vjetnama (không; đừng); albana (nuk, s'; mos), paŝtua (nə; ma), sanskrita (na; mā),
romna (vlaĥe či; na;; balkane na; ma); naŭatla (ahmo; maca/macahmo)
negacia partiklo antaŭ la verbo (nem resp. maj) slavaj(#1), baltaj, latinidaj(#2), latina (non); tokpisino (no), bislama (no); ĉina (bù, bú); hebrea (lo);
indonezia/malaja (tidak); eŭska (ez); esperante (ne); volapuke (no); hungara (nem), mansia,
ĥantia, estona (ei); naŭatla (ahmo); sejŝela (pa)
negacia verbo (njeś-) finna (en, et, ei, ...), samea (nordsamee in, it, ii, ...), maria (ом, от, огеш, ...), komia (ог, он,
оз, ...), enca (ńeś); kvenja (um-)
negacia verbo varias laŭtempe sudsamea(#3)(#4), pitesamea(#5), maria(#6), livona(#7), komia(#8)
negacio per partiklo kaj verbo komia(#8)(#9), mordvina(#9)

k) Ceteraj

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter fordoneblaj kaj nefordoneblaj posedoj algonkina, ĉikasaŭa, siuana, lakota, naŭatla(#1); svahila, mandinga; samoa, fiĝia(#2), pamesa(#3), dakia(#4),
havaja; feroa(#5); malta(#6); dotrakia(#7)

RIM: Kelk-foje la trajto havas alian devenon ol la koncerna morfemo. T.e., la koncerna trajto ekzistas en iu lingvo menciita supre, sed la Kitaka morfemo estiĝis el tute alia. Ekz. te-, la-, sje- ekzistas laŭ la bantuaj kaj aŭstronezaj lingvoj, sed ili estiĝis el finna + hungara (tehdä + tenni), ĉina + rusa + mongola (le + -ла [-la] + -лаа [-laa]), vjetnama + litova (se + -siu/-si). Dua ekzemplo: na- staras antaŭ la radiko laŭ la bantuaj lingvoj, sed estiĝis el la greka να [na].

Al la sekva ĉapitro
12.09.2018