Kitakujo 

Trajtaro / jédzolo

a) Sonaj / búnjari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
5 vokaloj (a, e, i, o, u)(#1) svahila/ĉiĉeva/ŝona(#2)/ganda; hispana; japana, Esp-o; kvenja(#3); cocila;
mandinka; majaa de Jukatano; tokpisina, bislama
manko de "malklaraj" vokaloj esperanto, pola, hispana; kvenja(#3)
ŋ kiel aparta nazalo bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, tagaloga, fiĝia, dakia;
nganasana, enca, samea; albana; gvarania; germana, angla;
kvenja(#3); mandinka; ĉina, kantona, tibeta, mjanmara; itelmena;
keta; lakota
ŋ kiel komenca sono bantuaj; vjetnama; indonezia, balina, fiĝia, dakia; nganasana,
enca; albana; klingona; mandinka; tibeta, kantona; itelmena
hl kiel kombino(#4) kosa, zulua; malnova alt-germana, mn. angla
distingo inter v kaj w [ŭ] esperanto; angla; kazaĥa; svahila, oŝiŭambo, zulua, kosa; malta
h esperanto; germana, skotsa, kelkaj slavaj; vjetnama
hh [ĥ] esperanto; germana, skotsa, slavaj, hispana, paŝtoa;
volofa; araba, hebrea; ĉina; mongola; lakota
tonemoj (2)(#5) ĉina (norme 4), kantona (6), mjanmara (4), tibeta; navahoa;
vjetnama (6, sude 5); tajlanda (5), laosa (6); keta (4); majaa
de jukatano; kinjarvanda
tonema distingo nur en la akcentata silabo latva

b) Deklinacio / pádzirièmo

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
Ĉe kazoj
multaj kazoj finnougraj; aŭstraliaj; vaska; orientkaŭkazaj;
kvenja(#1); ceziana; keĉua, naŭatla; gronlanda;
oroma; degaspregosa
aglutina kaz-aro finnougraj; tjurkaj; keĉua; gvarania; vaska;
kvenja(#1); bengala, romna(#2); gronlanda
kaza reguleco(#3) keĉua
distingo inter dativo kaj lativo oseta; maria, mordvina(#4), aljutora(#5)
distingo inter genitivo kaj posesivo kvenja(#1)
distingo inter genitivo kaj akuzativo maria, sudsamea, udmurta; mongola; tjurka
distingo inter komitativo kaj instrumentalo mongola; komia(#6); vaska
opoj de lokaj kazoj arĉia (kvin sesopoj(#7a), sep kvinopoj(#7b)), finna (du triopoj),
estona (du triopoj), vepsa (tri? triopoj), hungara (tri triopoj)
Numera distingo
numeraj finaĵoj por ĉiuj deklinacieblaj vortoj turka (-lar/-ler), uzbeka (-lar); keĉua (-kuna)
dualo apud singularo kaj pluralo mapuĉa; soraba, slovena; irokezaj(#8); kvenja(#1);
(nur ĉe pronomoj) tokpisina, bislama; maoria, fiĝia,
tahitia, havaja; (nur ĉe substantivoj kaj adjektivoj) egipta
numera markilo antaŭ kazo etruska(#9); keĉua; tjurkaj; udmurta(#10)
Pli ĝenerale
kongrueco laŭ nombro diversaj hindeŭropaj lingvoj; hebrea(#11); bantuaj(#12);
finna(#13), estona(#14), hungara(#14); keta; kvenja(#1)
kongrueco laŭ kazo diversaj hindeŭropaj lingvoj; finna(#13), estona(#13),
hungara(#15)

c) Substantivaj / nàmi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
tri genroj germana, gota, islanda, norvega, slavaj, prusa, sanskrita, malnova persa; telegua(#1)
tempindikaj sufiksoj (-kwe; -raŋ) gvarania (-kue/-ngue, -rã); gronlanda (-koq/-kut, -ssaq/-ssat); potoŭatomia (-pën); nganasana (-–D‘əə)
posesivaj sufiksoj(#2) tjurkaj; keĉua; finna, samea, hungara; hetita; fiĝia; egipta

d) Pronomaj / sve-námi-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
4 personaj pronomoj po nombro navajoa
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 1-aj personoj pluralaj
keĉua, ajmara, gvarania, irokezaj, algonkinaj, naŭatla(#1); aŭstronezaj;
tokpisina, bislama, samoa plantejpiĝino; zamboagŭenjo; tamila;
nord-kaŭkazaj; manĉura; kvenja(#2); aŭstraliaj; tibeta; nivĥa
distingo inter inkluda kaj
ekskluda 2a kaj 3a personoj
nederlanda dialekto, angla, malnova hispana; papia-kristanga
lokaj tabelvortoj enhavas
vorteron kies prasenco estis
loko aŭ io tia
uzbeka (-yer- en: bu-yer-da, bu-yer-ga, … )(#3);
Pŝt.: kom dzāy ta "kien", lǝ kom dzāy na "de kie"
memstara ĝentila pronomo (kámi,
plurale kámiri, duale kámiki)
hungara (maga, magunk; ön, önök); litova (tamsta, tamstos)
memstara refleksiva pronomo slavaj, baltaj, nordĝermanaj, germana, gota, latina, kurda (xwe); esperanto; finna (itse
memstara reciproka pronomo kurda (hev, hevdu); finna (toinen)
genro-distingo ĉe personaj pronomoj mjanmara (m, f)(#4); ĝermanaj (m, f, n)(#5), slavaj (m, f, n)(#5); toĥara (m, f)(#6);
araba (m, f)(#7), hebrea (m, f)(#7)
distingo inter demandaj kaj rilataj pronomoj hungara(#8); soraba(#9)

e) Verbaj / gèra-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
sufikso por son-verboj soraba (-ot-); turka (-de-)
konverboj mongola, tjurkaj, japana
verbo-prepozicioj vjetnama, kmera; ĉina
transicionaloj(#1) keĉua, gvarania, ĉeroka, lakota, mapuĉa; hungara (-lak/-lek "mi vin"), mordvina,
samojedaj; vaska; klingona; gronlanda
pronomaj sufiksoj(#1) keĉua, ajmara; finna, estona, hungara; tjurkaj; gronlanda
prefiksoj kaj prefiksoidoj por distingi
lokajn detalojn
germana, gota, romna/cigana (dialekte); hungara, mansa; Esperanto; kartvela
ingresivo (ko-) slavaj
pli ol unu kopulo fanca; sranana; sanskrita; gronlanda (-juvoq; tassa; -ippoq; -una/-uku) ; laosa (mään, pen, juu),
tajlanda (bpen, khüü, yuu); japana (aru, iru), korea (i.da, it.ta)
demanda verbo (na-jága) kalmuka (yaγɒ-), mongola (яах [jaaĥ]); enca (koʒumad'); dakia (maha)
Modoj
modalaj sufiksoj  gvarania (-se "voli", -kuaa "sci(pov)i"); gronlanda (-stariaqarpoq "devas";
-kk,r,jumavoq; "volas"; +sinnaavoq "povas"); turka (-bil- "scipovas"); japana
apartaj morfemoj por la infinitivo (na-, -da) slavaj; gota; baltaj; bantuaj (lingala (ko-), svahila/ĉiĉeva (ku-), kinjarvanda (ku-/gu-/kw-),
kosa (uku-/ukw-/uk-), oŝiŭamba (ko-)); hungara (-ni), finna (-ta/tä), estona (-da, -ma)
prefiksa infinitivo (na-) lingala (ko-), svahila/ĉiĉeva (ku-), kinjarvanda (ku-/gu-), kosa (uku-/ukw-/uk-), oŝiŭamba (ko-);
hebrea ( [l-])
sufiksa infinitivo (-da) germana/nederlanda (-en), islanda (-a), gota (-an), latva (-t(ies)), rusa (-ть/-ти [-tj/-ti]),
pola/suprasoraba (), sanskrita (-tum); finna (-ta/-tä, -ma/-mä), estona (-da, -ma)
distingo inter infinitivoj (na-, -da-) kaj verba substantivo (-eni) uzbeka (-moq; -(i)sh); finna (-a/-ä/-ta/-tä/-da/-dä, -e, -ma/mä; -minen)
distingo inter kondicionalo kaj potencialo(#2) turka (kond.: T + -(y)se/-(y)sa; pot.: -(y)se/-(y)sa) RIM: T = temp-indiko
modala verbo plus infinitivo germana, nederlanda, gota, islanda [+](#3); slavaj, sanskrito; Esperanto; svahila; finna, estona
prefiksa imperativo (go-) naŭatla (xi- [ŝi])
Tempoj
tempo-indikaj verbo-prefiksoj, kiel te-, la-, sje-
resp. tempindikilo antaŭ la verba radiko
kosa(#4), svahila(#5), kinjarvanda(#6), ŝona(#7), ĉiĉeva(#8); aŭstronezaj; kiĉea; laosa (dai "-is", tja, si "-os"),
tajlanda (dài "-is", dja "-os"); papiamento (ta "-as", lo "-os", a "-is")
diversaj manieroj por esprimi futuron malta; rumana, franca; slavaj
kunmetitaj tempoj hispana, portugala, rumana, franca, itala, angla, germana, litova,
helpoverbo ĉe kunmetitaj tempoj "havi" hispana, portugala, rumana, franca, itala, angla, germana,
helpoverbo ĉe kunmetitaj tempoj "esti" itala, franca, germana, litova; svahila
Voĉoj
kaŭzativo kiel sufikso (-intj-) turka (-dir-; -t-; -ir-; -it-; -er-), baŝkira (-т-; -дер-, -дыр-, -дөр-, -дор-, -тер-, -тыр-, -төр-, -тор-;
-ер-, -ыр-, -өр-, -ор-; -ар-, -әр-
); litova (-in-,-dy-,-y-,-din-), latva, rusa (-и- [-i-]), romna (-ar-/-av-);
Esp-o (-ig-); hungara (-(t)at-/-(t)et-), finna (-tta-/-ttä-); ajmara (-cha-; -ya-); japana (-ase, -sase);
svahila (-isha-/-esha, -za), kinjarvanda (-ish-, -esh-), zulua (-is-), ganda (-za, -sa, -is-, -es-, -ya);
ĉeĉena: (-(i)it, -ijt; –duo); gvarania: (-uka); majaa (-kintik/-kinsik/-kuntik/-kunsik(#9); -s(#10)),
ĉola (-esañ, -tyesañ)(#11); naŭatla (-tia, -ltia)(#12); oroma -(i)s-siis
kaŭzativo kiel prefikso (me-) tagaloga (pa-), tolaja (va-), havaja (hoʻo-); kasia (pn-); kmera (p-), mona (pə-); kulkua (ma-)(#13); egipta (s-);
tuarega (s-); ugarita (š-); gvarania (mbo-/mo-); ĉina (nòng-), tibeta (s-)
antikaŭzativo (fientivo) kiel sufikso (-etj-) rusa (-e-), gota/islanda (-na-); Esp-o (-iĝ-); tjurkaj; finna (-t-, -ne-)(#14); majaa (-tal/-chahal)(#15),
ĉola (-’añ)(#16); oroma (-(a)addh, -aaw, oom)
antikaŭzativo (fientivo) kiel prefikso (ve-)  
aparta morfemo por pasivo (-ew-, -ikt-)(#17) bantuaj (-w-); mongola (-гд-), turka (-il-, -ıl-), uzbeka (-(i)l-, -(i)n)-, baŝkira (-н-, -ын-, -ен-;
-ыл-, -ел-
); kelkaj dialektoj de la Cigana/Romna (-ov- /-av-); japana (-are-/-rare-);
akateka (-le-), naŭatla (-lo); samoa (-gia), maoria (-a, -tia); georga (-eb-); kulkua (pa-)(#13);
gronlanda (-neqar-); tuarega (t-); oroma -am
verba refleksivo tjurkaj lingvoj; svahila (-ji-), kinjarvanda (-i-), kosa (-zi-); keĉua (-ku-); gvarania (-je-); estona (-u-),
finna (-u-/-y-, -utu-/-yty-); volofa (-u-/-ku-); oroma (-addh)
verba reciproko tjurkaj lingvoj; svahila (-na), kinjarvanda (-an-), zulua (-an-), ganda (-gana); keĉua (-naku-); gvarania (-jo-);
tuarega (nm-); kasia (ya-)
Valento
senpersonaj verboj estona, finna; esperanto(#18); latina
Aspektoj
progresivo naŭatla (-tica(teh)), keĉua (-chka), jukateka (táan)
diversaj variantoj de progresivo lakota (-haŋ, -he; yaŋká; uŋ(#19))

f) Adverbaj / aw-sónari

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter adverbo kaj adjektivo  Esperanto; hungara, finna, estona; gota, malnova altgermana, romna/cigana;
kvenja(#1)
tri-parta skemo de lokaj adverboj
(v-u ankau ĉi tie!)
hungara, estona, finna; gota (-/-þ/-d/-drê "kien?", -r/-a "kie?", -þrô/-ana "de kie?"),
malnova altgermana, malnova angla, islanda

g) Ligiloj / bándelori

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
prepozicioj  ĝermanaj, latinidaj, slavaj, baltaj, keltaj; aŭstroaziaj, tajlanda, laosa; kvenja(#1),
sindarina(#1); volofa; bantuaj
personpronoma finaĵo ĉe prepozicioj(#2) afrikaziaj; nuntempaj keltaj
nominativo post prepozicioj  Romna/Cigana (dialekte), Esperanto (nur, se ne temas pri movo)
prepozicioj kaj postpozicioj germana(#3), paŝtoa(#4)
postpozicioj kaj prepozicioj ĉina; finna, estona, samea, udmurta;
postpozicioj  hungara, neneca, eneca; tjurkaj, mongolaj; hindia, nepala, bengala, armena, hetita;
sudkaŭkazaj; guraj(#5), kvaaj(#5), mandeaj(#6); gvarania, lakota; vaska; abĥaza,
ĉeĉena; tibeta; keta; tamila; kartvela
tri-parta skemo de
lokaj postpozicioj 
hungara (-é/-á, -att/-ett/-ött/-őtt/-ül, -ól/-ől/-ül); estona (-le/-sse, -l/-s, -lt/-st),
finna (-lle/-sse, -lla/-ssa, -lta/-sta); keta (-ka/-ga, -bes'/-diŋa; -diŋal)(#7)
tri-parta skemo de
lokaj prepozicioj
indonezia, malaja
demanda partikulo (ka) korea (-kka), japana (-ka), indonezia (-kah), laosa (bɵɵ), tajlanda (māi); estona (kas),
finna (-ko); bulgara/rusa (ли [li]), slovena (ali), pola (czy); litova (ar); esperanto (ĉu);
gvarania (-pa); volofa (ndax), ĉina ( [ma])
demanda partikulo komence estona; pola, litova, latva; esperanto; volofa
nur difinita artikolo hungara; hebrea, araba, malta; kvenja(#1); esperanto; kimra; malagasa; volofa
nedeklinaciebla artikolo (tla) hungara (a/az); hebrea (ha), araba (al); angla (the), afrikansa (die); kvenja (i)(#1);
esperanto (la)
artikolo sen genra distingo hungara; hebrea, araba; angla, afrikansa; kvenja(#1); esperanto

h) Numeraloj / tàlu-sónori

pli ol unu numera sistemo tagaloga, cebuana; japana; korea
aparta sufikso por ordaj numeraloj  tjurkaj; romna/cigana (-to), daria (-om-/-wom-); vaska (-garren); mandinka (-njaung), bambara (-nan); volofa (-eel)
numeralaj substantivoj  finna; slovaka, soraba
aparta vorto por "dudek" keltaj kaj latinidaj lingvoj (escepte de la rumana); ĉukĉa-kamĉatkaj lingvoj, majaaj lingvoj; hungara (húsz);
kartvela (ozi)
aparta vorto por "dek mil" japana ( [man]), korea ( [man]), ĉina ( [wàn]), kantona ( [maan6]), vjetnama (vạn(#1)); malnova greka (μύριοι [múrioi]),
malnova kirka slava (тьма [tĭma](#2)), malnova armena (բիւր [biwr]); java (ꦭꦼꦏ꧀ꦱ [leksa]), tagala (laksa)(#V1), toĥara lingvo (A) (tumane, tumáṃ);
tjurkaj; mongola (түм(эн) [tüm(en)])
aparta vorto por "cent mil" hindia (लाख [lākh]), sanskrita (लक्ष [lakṣa]); laosa (ແສນ [sǣn]), tajlanda (แสน [sɛ̌ɛn]); mongola (бум [bum], лагшаа [lagšaa])(#V2);
indonezia (keti), java (kethi)

i) Vortfarado / sòno-gér-eni

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
afiksaro riĉa japana; Esperanto; hungara, finna, estona; turka; mongola; keĉua; litova, rusa
estigo de nova radiko per ablaŭta skemo  litova, germana, gota, greka, latina
sufikso por profesio esperanto (-ist-); tjurkaj(#1); hungara (-ász)
maldiminutivo (-egv-) gvarania (-ete/-ite), keĉua (-su); hispana/itala (-on-(#2)), rusa (-ищ-(#3) [-iŝĉ-], -ущ-(#4) [-uŝĉ-]);
esperanto (-eg-); bambara (-ba)

j) Negacio / nemdíhi

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter "ne" (kitake nemmaj) kaj "ne -u!" (kitake ma-) hebrea (lo; al); finna (en, et, ei; älä), estona (ei; ära), hungara (nem; ne); tajlanda (mài; yaa);
vjetnama (không; đừng); albana (nuk, s'; mos), paŝtua (nə; ma), sanskrita (na; mā), panĝaba (nahiñ; na)
romna (vlaĥe či; na; balkane na; ma), irlanda (ní, níor; ná); naŭatla (ahmo; maca/macahmo);
kartvela (ar; nu)
negacia partiklo antaŭ la verbo (nem resp. maj) slavaj(#1), baltaj, latinidaj(#2), latina (non); tokpisino (no), bislama (no); ĉina ( [bù, bú]); hebrea (lo);
indonezia/malaja (tidak); eŭska (ez); esperante (ne); volapuke (no); hungara (nem), mansia,
ĥantia, estona (ei); naŭatla (ahmo); sejŝela (pa); kartvela (ar)
negacia verbo (njeś-) finna (en, et, ei, ...), vota (en, ed/et, eb/ep, ...)(#3), samea (nordsamee in, it, ii, ...), maria (ом, от, огеш, ...),
komia (ог, он, оз, ...), udmurta (уг, уд, уг, ...), enca (ńeś); kvenja (um-)
negacia verbo varias laŭtempe sudsamea(#4)(#5), pitesamea(#6), maria(#7), livona(#8), komia(#9), udmurta(#10), sudestona dialekto(#11)
negacio per partiklo kaj verbo mordvina(#12)

k) Ceteraj

trajtoj / jédzori laŭ lingvoj / loŋ kéliri
distingo inter fordoneblaj kaj nefordoneblaj posedoj algonkina, ĉikasaŭa, siuana, lakota, naŭatla(#1); svahila, mandinga; samoa, fiĝia(#2), pamesa(#3), dakia(#4),
havaja; feroa(#5); malta(#6); dotrakia(#7); margia(#8)

RIM: Kelk-foje la trajto havas alian devenon ol la koncerna morfemo. T.e., la koncerna trajto ekzistas en iu lingvo menciita supre, sed la Kitaka morfemo estiĝis el tute alia. Ekz. te-, la-, sje- ekzistas laŭ la bantuaj kaj aŭstronezaj lingvoj, sed ili estiĝis el finna + hungara (tehdä + tenni), ĉina + rusa + mongola (le + -ла [-la] + -лаа [-laa]), vjetnama + litova (se + -siu/-si). Dua ekzemplo: na- staras antaŭ la radiko laŭ la bantuaj lingvoj, sed estiĝis el la greka να [na].

Al la sekva ĉapitro
02.10.2021