Kitakujo 

La tonemoj de la Kitaka / Tla zvónćuri kitákani kélini

Normaj tonemoj / fácvari zvónćuri

a) Unua tonemo / ójnenśe zvónću

Ĝi povas esti markata per la jena supersigno "´".

Ekz.:

míco

kato

teképa

povas

namáka

manĝi

b) Dua tonemo (2t) / ékenśe zvónću

Ĝi devas esti markata per unu el la jenaj supersignoj "^" aŭ "^~".

Bonvolu atenti, ke la prefikso de verba infinitivo na- estas metata, sed tamen ignortata ĉe la alfabeta ordo. Same okazas pri la lingva prefikso ki-.

1. âbra forta 2. na-âka veturi 3. akû jen 4. âmpu ofico 5. ârvi(#1) -logio 6. bâlu posedanto 7. bâmbi bebo 8. bêlo ravo; plezuro 9. bêra malhelruĝa, bruna 10. bôdi fiŝkaptilo 11. bôla abunda, plensufiĉa 12. bôno principo 13. brôdu ulo, kamarado, kunulo 14. na-ćêta vomi 15. ćûŋa meza 16. dâglo simio 17. dâko tegmento 18. dâŋo arko 19. dâro bastono 20. na-dâśa maldungi 21. dêbo umbiliko 22. dîni religio 23. dôlaw, dôla, dôlawku(#2) malsupre, malsupra, malsupren 24. Dôlu dolaro 25. dûgo argila poto/vazo/ujo 26. na-êla(#3) vivi 27. êluko besto 28. fâra preta 29. ki-gêlgja irlanda 30. gîgu kratero 31. gûo(#4) lando 32. hâsva malfacila 33. hîlo morto 34. na-hôva ŝati 35. îrm- -fobio 36. îsko bito 37. îsu artiko 38. jãm(#N) tri

39. jãśi infano 40. na-jôva intenci 41. jûrti planto 42. na-kâja meti 43. na-kâla voki 44. kâla-sóno interjekcio 45. kãn(#N) kvar 46. kâri ĉas(ad)o 47. na-kârka(#5) bezoni 48. na-kêla(#6) veni 49. kêpi pinto de monto 50. kêti cent mil 51. na-kîra opinii; kredi 52. kôgaju palato 53. kôndo koko 54. na-kûja kuŝi; dormi 55. na-kûla aŭdi 56. kûra blu-nigra 57. kwâna larĝa 58. lâku telero 59. na-lêŋa vojaĝi 60. lîmi kvinteto, kvinopo 61. lôku(#7) loko, ejo 62. lûgo herbejo 63. na-lûpa vori 64. mâko papavo 65. mâklo parenco 66. mâli farbo 67. na-mânda lerni 68. mêa(#8) kun 69. mêlni inko 70. mêni luno 71. mên-emi(#9) monato 72. mêni-gúno lundo 73. mêso tablo 74. mîtu argilo 75. mõ- -os 76. môgu fungo

77. môko kolo; gorĝo 78. môz- deci- 79. mûlu buŝ(eg)o 80. mûno ovo 81. nâki du(op)o, paro 82. nâni, nânu oklino, onklo 83. -nêl kvara 84. nîlu najlo 85. nînda svelta 86. njâć- re-, denove 87. na-njâla leki 88. njâŋo pano 89. njâta sengusta 90. nô'e ĉe -n 91. nône ĉe 92. nôro de ĉe 93. nô'on laŭ ĉe 94. nôno pensaĵo 95. na-nôsta(#10) supreniri 96. nûj(#11) ni (inkl.) 97. nûmo oleo (por mangaĵoj) 98. õm(#N) du 99. pâlvi(#12) vilaĝo 100. pâp- femto- 101. pâtu dekopo 102. pâwo fasko 103. -pẽ-(#13) (de) super (+n) 104. pêno(#14) kapo 105. pêŋ sesdek + ... 106. na-pêta porti surbrake 107. pîku nordo 108. na-pôka akcepti 109. na-pôkewa(#15) esti akceptata 110. pôn(#N) kvin 111. pû- muziko; sono; ... 112. na-pûŋa ĝusti 113. râśta ĝusta 114. râtu(#16) piedo; gambo

115. ki-rêna portugala 116. rêpu vosto 117. rôŋo(#17) pneŭo 118. ki-sãma samea 119. sâwa sana 120. na-sêma forlasi 121. sîso des 122. skêsa malbona 123. na-sôla(#18) diri 124. na-sûpa suĉi 125. śâk- eksa- 126. śêmi aero 127. śvĩ- ajn 128. tân as -anta 129. tâpa(#19) sankta 130. tâzu baseno 131. têlu skorpiono 132. na-tîda okazi 133. na-tîra malŝlosi 134. na-tîsa, tîso guti, guto 135. na-tôlka traduki 136. na-tôla nombri 137. tôp- tera- 138. tûni ŝtofo 139. ûću marsupio 140. ûdi(#20) haŭto 141. -ûps-(#21) trinkaĵo, likva manĝaĵo 142. ûsu(#22) subjekto 143. ûtu saketo 144. na-vâka gardi 145. vâtu(#23) trajno 146. na-vêla ordoni 147. -vêt kvina 148. vî(#24) scii 149. ki-vĩta fiĝia 150. vôvaw hund(et)o 151. wãk(#N) ses 152. zômo(#25) medio

• #1: Estiĝis per sekundara ablaŭto el órvo "kuracisto".
• #2: Nun estas ánć, ánća, ánćku.
• #3: Nun: na-élta; (literature) na-víva.
• #4: Normale estas gúo, do en la unua tonemo.
• #5: Kutime na-keráka kaj variantoj na-kérka, na-keárka.
• #6: Normale estas na-gáma, na-dójda, na-njóva.
• #7: Kutime pjási. La ĝemeloj ilóke "anstataŭ" kaj -lok "anstataŭ -i" aperas preskaŭ ĉiam kun la unua tonemo.
• #8: Kutime oni uzas la komintativon je -ga aŭ la prepozicion su.
• #9: Ĉifoje temas pri um-vorto.
• #10: Normale estas na-nósta, do en la unua tonemo. Dua varianto estas na-náwsta.
• #11: Normale estas naj, do en la unua tonemo kaj kun alia diftongo.
• #12: Normale estas fálvi, do en la unua tonemo.
• #13: Normale estas -pe-, do en la unua tonemo.
• #14: Normale estas péno, do en la unua tonemo.
• #15: La alternativa formo na-pôkikta kun la finaĵo -ikt- ne eblas pro eŭfoniaj kialoj.
• #16: Varianto rétu.
• #17: Estiĝis per sekundara ablaŭto el réŋu "ringo".
• #18: Normale na-díha, na-na-héla, na-kvéda, na-néna.
• #19: Kutime kaŝita en la derivaĵo tâpejru "sacerdoto".
• #20: Varianto húdi "haŭto".
• #21: Kutima formo -upś-
• #22: Estiĝis per sekundara ablaŭto el ási "aĵo".
• #23: Estiĝis per sekundara ablaŭto el na-vúta "tiri", laŭ la rilato inter Ger.: „Zug“ "trajno" kaj „ziehen“ "tiri".
• #24: Nun estas na-méda.
• #25: Estiĝis per sekundara ablaŭto el zémi "tero"
• #N: Temas pri sociolekta numeralo. Ĉe pôn temas eĉ pri varianto de la unuatonema po.

La dua tonemo funkcias simile al la sesa tonemo en la vjetnama, krom ke anstataŭ glota sono malfortege aperas intera konsonanto, kiu dependas de la vokalo. Ĉe a estas malfortega h. Ĉe o kaj u estas malfortega w. Ĉe e kaj i estas malfortega j.

Dialektaj aldonoj je la tonemoj / ráźdari gudájori je tla zvónćuri

Kelkaj dialektoj aldonas tonemojn.

Tritonemaj dialektoj / tirzvónćari ráźduri

La tria tonemo en kelkaj dialektoj similas la la kvina tono de la Vjetnama.

Norma formo	Dialekte	Senco	Etimo	Komento
béri	bẻri	ekde	Turk.: beri	Pro: na-béra "porti", bêra "malhelruĝa; bruna"
mo-	mỏ-	-an-	Cv.: mo-	Pro: mo "mi (neŭtre)" kaj mõ- "-os".
tána	tảna	malgranda	Sans.: tanú	Pro: -tan "al"
na-vára	na-vảra	atendi	Hung.: vár	Pro: vári "akvo"

Rilataj terminoj / bécari sónomori

Laŭ la ĉina eblas la jenaj terminoj por tonemoj (ĉine 声 aŭ 聲 [shēng], Kant.: sing¹ aŭ seng^1(#1) (Ĉin.(Gab.): 聲 šīng^(#G))) > kitake śíŋori.

• #1: Laŭ la artikolo 聲, en la angla Vikivortaro.
• #G: Gabelentz: Chinesische Grammatik, paĝo 31.

"tonoj"

• śáŋa "alta" (el Ĉin.(Gab.): 上 šang 'hoch'^(#G) ("alta") (Kant.: sêng⁶-bin¹ 'oben'; k-u Ĉin.: 上 [shàng]))
• hía "malalta" (el la Ĉin.(Gab.): 下 hià 'tief'^(#G) ("malalta") (Kant.: ha⁶-bin¹ 'unten'; k-u Ĉin.: 下 [xià]))
• ćûŋa^(#1) "meza" (el la Ĉin.(Gab.): 中 čūng 'mittel'^(#G) ("meza"); k-u Ĉin.: 中间 (中間) [zhōngjiān])

• #1: Dua tonemo pro na-ćúŋa "meze trabori".
• #G: Gabelentz: Chinesische Grammatik, paĝo 32.

"kvalito"

• pehíŋa "simetria" (el la Ĉin.(Gab.): 平 p'îng 'gleichmässig, eben'^(#G) ("konstanta; ebena"); k-u Ĉin.: 平 [píng] 'eben, platt, flach'^(#1) ("ebena, plata"), Ĉin.: 平均 [píngjūn] 'durchschnittlich; gleichmäßig'^(#2) ("averaĝa; konstanta") kaj 平声 (平聲) [píngshēng] 'level tone')
• tiséka "nesimetria" (el la Ĉin.(Gab.): 仄 tsek 'ungleichmässig'^(#G); k-u Ĉin.: 仄 [zè] kaj 仄声 (仄聲) [zèshēng] 'unebene Töne'^(#3) ("neebenaj tonoj"))
  • sáŋa "supreniranta" (el la Ĉin.(Gab.): 上 sàng 'steigend'^(#G) ("supreniranta"); k-u Ĉin.: 上升 [shàngshēng] kaj 上声 (上聲) [shǎngshēng, shàngshēng] 'rising tone')
  • kjíwa "falanta" (el la Ĉin.(Gab.): 去 k'iǘ 'fallend; fortgehend'^(#G) ("falanta; foriranta"); k-u Ĉin.: 去 [qù] 'gehen; fortgehen'^(#4) ("iri; foriri") kaj 去声 (去聲) [qùshēng] 'departing tone')
  • źípa "rompa" (el la Ĉin.(Gab.): 入 žip 'abgebrochen, eingehend'^(#G) ("rompa"); k-u Ĉin.: 入 [rù] 'in etw. hineingehen bzw. hereinkommen'^(#5) kaj 入声 (入聲) [rùshēng] 'entering tone')

• #1: Laŭ 'Handwörterbuch Deutsch-Chinesisch, Chinesisch-Deutsch', paĝo 422.
• #2: Laŭ la paĝo 平均 - Chinesisch-Deutsch Übersetzung | PONS.
• #3: Laŭ 'Handwörterbuch Deutsch-Chinesisch, Chinesisch-Deutsch', paĝo 680.
• #4: Laŭ 'Handwörterbuch Deutsch-Chinesisch, Chinesisch-Deutsch', paĝo 452.
• #5: Laŭ 'Handwörterbuch Deutsch-Chinesisch, Chinesisch-Deutsch', paĝo 466.
• #G: Gabelentz: Chinesische Grammatik, paĝo 32.

Al la sekva ĉapitro
20.05.2026