Kitakujo 

La "Kitaka" verbosistemo / tla kitáka gèra-sóno-sistemo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.

Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori

a) Tempoj / váktiri

Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, escepte de kelkaj dialektoj, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

Prefikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo
nu- {IV} nun -as punktalo Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú nu-vákti
te- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I} -as prezenco Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari" te-vákti
la-  #1 {II+IV} -is preterito Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le la-vákti
sje-  #2 {I+II} -os futuro Lit.: -siu, -si; Vj.: sẽ sje-vákti
voj-  #3 PraKit.: vol; k-u Rum.: voi "mi volas" voj-vákti
mo- {IV} #3 Ind.: mau "voli; deziri" mo-vákti

RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!

b) Modoj / gváwturi (RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto)

Afikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo
-  #1 - indikativo - dàjka-gváwtu
go- -u volo; ordono Angl.: go "iri; iru!" go-gváwtu
-j Rus.: -й, -ь [j]
kow-  #2 bonvolu … peto Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ) kow-gváwtu
ma- ne -u malpermeso Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-, Juk.: ma'-
ma-gváwtu
vu-  #3 -us kondicionalo Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
vu-gváwtu
na-  #4 -i infinitivo Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i" & Keĉ.: na na-gváwtu

La sekvojn vidu jene!

RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.

Ekzemploj / Líziri
Émi tevóla naístua úpsaj légo. Ŝi volas sidi sur lito.
Ému temóga napúira púmuku. Li ŝatas grimpi sur arbon.
Íti lavóla nakáwpa mákason. Itino volis aĉeti manĝaĵon.
Mu sjegéja nakomáka. Mi iros ekmanĝi.
Paj maw namáka jéksin. Li (ŝi ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun. Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun. Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
Kompleksaj infinitivoj

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel puhuessani "dum mi parolas" kaj puhumatta "ne parolante".

Finna vorto Strukturo Senco Kitaka (norme) Strukturo Kitaka (Tokame) Strukturo Skemo
puhuessani paroli-LOK-mi dum mi parolas múni natókapi #1 mia paroli-LOK natókapime paroli-LOK-mi finna skemo
natókamepi paroli-mi-LOK hungara kaj tjurka skemo

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.

Finna vorto Strukturo Senco Kitaka Strukturo
puhumatta paroli-sen sen paroli natókatlèna paroli-sen-a

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.

Finna vorto Strukturo Senco Kitaka (norme) Strukturo Kitaka (Tokame) Strukturo Skemo
puhuessani paroli-LOK-mi dum mi parolas múni tókenipi #1 mia parolado-LOK tókenipime parolado-LOK-mi finna skemo
tókenimepi parolado-mi-LOK hungara kaj
tjurka skemo

En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj konverboj.

c) Aspektoj / ismátamori

Nomo Morfemo Senco Etimo Kit. nomo
imperfekto (-)tars  #1 -intas Irl.: tar èis tars-ismátamo
-irk- estinte Keĉ.: -rqa (-ra)  
progresivo -aćk-  #2 -antas Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka) aćka-ismátamo
tân  #3 -antas Juk.: táan tân-ismátamo
prospektivo -uwan -ontas Het.: -wan uwan-ismátamo
-aj- estonte Uzb.: -a-,-j-  

RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésaVariaĵo: -'sa. (post vokale, precipe e aŭ i)' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.

Ekzemploj / Líziri
Paj tegérsaćka kwétapi. Li/ŝi estas laboranta hejme.
tân mu tehádza ¦ tân paj tegérsa mi estas batanta ¦ li/ŝi estas laboranta
Paj tedéta dár-uwan háge áwton. Li estas donaconta al ŝi aŭton.

d) Agad-manieroj / gèra-kváwori #a

Afikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo Ekzemplo Senco
ko- ek- ingresivo Fr.: commencer [komenser] ko-gèra-kváwo nakogéja ekiri
sa- malek- (fino) egresivo Sans.: samstha- "fini" sa-gèra-kváwo nasagérsa finlabori
daw- (<daú-) -ad- (dauro) durativo Ger.: dauern daw-gèra-kváwo nadawmáka manĝadi

La sekvojn vidu jene!

e) Participoj / wóćkuri

Prefiksaj
Aktivaj / rúwari

Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.

Prefikso Senco Etimo Ekzemplo Senco
ru- -ant- Keĉ.: ruway [-aj] "fari" rumáka manĝanta
rul- -int- id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj  rulgéja irinta
rus- -ont- id. + -s (<-sje-) ruslénta flugonta
Pasivaj / bíjari

Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.

Prefikso Senco Etimo Ekzemplo Senco
bi- -at- Angl.: be [bi]  #1  & Vj.: bị "suferi",<pasivo> bidánja batata
bil- -it- id. + -l (<-la-) bilpíka kuirita
bis- -ot- id. + -s (<-sje-) bismáka manĝota
Sufiksa
Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
-wa  #1 kiu, kio Gua.: -va Pólkin tedánsawa bárnu
temiéta tik ómpe dánseni.
  #2
Knabo, kiu dancas polkon,
pensas nur pri dancado.
Tlng.: -bogh

f) Genroj verbaj, voĉoj / kíniri gèra-sónari (kénori)

Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj, naŭatla.

Sufikso Senco Funkcio Etimo Ekzemplo Senco Kitaka nomo
-  #1 -ant-, -int-, -ont- (aktivo) aktivo - Mu telúba tin.  #2 Mi amas vin. Rùwa-kéno
-ew- -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
pasivo Knjr.: -w-, Sva.: -w-  #3 Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
Bìja-kéno
-ikt- Mong.: -гд- [-gd-]  #4 Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Práncu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
me- -ig- kaŭzativo Angl.: make [mejk] "fari; igi" megéjajed #5 sendinte Me-kéno
-intj- Lit.: -inti géjintjajed #5 Intja-kéno
ve- -iĝ- fientivo Ger.: werden [v-] "iĝi; -os" vetlústaź #6 dikiĝante Ve-kéno
-etj- Rus.: -еть [itj] tlústetjaź #6 Etja-kéno

RIM: La pasivaj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!

Refleksivo kaj reciproko

Laŭ la modelo de la tjurkaj lingvoj ekzistas sufiksoj por refleksivo (-ujn- < turk.: -ün- kiel varianto de -in-, -ın- kaj -un-1) kaj reciproko (-iś- < turk.: -iş- kiel varianto de -ış-, -uş- kaj -üş-). Ili sinonimas kun la koncernaj pronomoj.

RIM: Bonvolu atenti, ke ĉi tiuj sufiksoj estas uzeblaj nur ĉe aktivaj verboj. Krome la refleksiva sufikso ĉiam estas strikte distingata de la pasivo, kvankam en la devena lingvo kelkfoje ambaŭ formoj koincidas!

Baza verbo Senco Refleksivo Sinonimo Traduko Reciproko Sinonimo Traduko Komento
Laŭ la tjurka modelo
na-máwda bani na-máwdujna na-máwda sawn bani sin #1 na-máwda na-máwda njawn bani unu la alian Laŭ la turka yıkamak kaj yıkanmak kaj la
baŝkira йыу- [jyŭ-] kaj йыуын- [jyŭyn-]
na-mójta lavi na-mójtujna na-mójta sawn lavi sin #2 na-mójta na-mójta njawn lavi unu la alian
na-néza rigardi na-nézujna na-néza sawn rigardi sin na-néza na-néza njawn rigardi unu la alian Laŭ turka bakmak, bakınmak(#3) kaj bakışmak
na-sílma na-sílmujna na-sílma sawn na-sílma na-sílma njawn
na-séva ŝati na-sévujna na-séva sawn ŝati sin na-séva na-séva njawn ŝati unu la alian Laŭ la turka sevmek, sevinmek(#4) kaj sevmek
na-sónsa aŭskulti       na-sónsa na-sónsa njawn aŭskulti unu la alian  
na-tóka paroli na-tókujna natóka sawge paroli al/kun si na-tóka na-tóka njawge paroli unu kun alia Laŭ turka söylemek kaj söyleşmek
natóka sawga na-tóka njawga
na-wása vesti na-wásujna na-wása sawn vesti sin na-wása na-wása njawn vesti unu la alian Laŭ baŝkira кей- [kej-] kaj кейен- [kejen-]
Laŭ la svahila modelo
na-gápa renkonti       na-gápa na-gápa njawn renkontiĝi Laŭ svahila -kuta kaj -kutana
na-úćra na-úćra na-úćra njawn
na-júta senti na-jútujna na-júta sawn senti sin       Laŭ svahila -sikia, -jisikia
na-kasúja helpi na-kasújujna na-kasúja sawge helpi sin/al si na-kasúja na-kasúja njawge helpi unu la alian/ al la alia Laŭ svahila -saidia, -jisaidia, -saidiana
na-lúba ami na-lúbujna na-lúba sawn ami sin na-lúba na-lúba njawn ami unu la alian Laŭ svahila -penda, -jipenda kaj -pendana
na-lúkima vidi na-lúkimujna na-lúkima sawn vidi sin na-lúkima na-lúkima njawn vidi unu la alian Laŭ svahila -ona kaj -onana
na-máta na-mátujna na-máta sawn na-máta na-máta njawn
na-paníma kompreni       na-paníma na-paníma njawn kompreni unu la alian Laŭ svahila -elewa kaj -elewana
na-práta na-prátaa na-práta njawn
na-prása demandi na-prásujna na-prása sawn demandi sin na-prása na-prása njawn demandi unu la alian Laŭ svahila -uliza kaj -ulizana
na-śéva na-śévujna na-śéva sawn na-śéva na-śéva njawn
na-tsúnga sekvi       na-tsúnga na-tsúnga njawn sekvi unu la alian Laŭ svahila -fuata kaj -fuatana
Laŭ la keĉua modulo
na-kasúja helpi na-kasújujna na-kasúja sawge helpi sin/al si na-kasúja na-kasúja njawge helpi unu la alian/ al la alia Laŭ keĉua yanapay kaj yanapanakuy
na-mójta lavi na-mójtujna na-mójta sawn lavi sin na-mójta na-mójta njawn lavi unu la alian Laŭ keĉua aywiy kaj aywikuy
na-néza rigardi na-nézujna na-néza sawn rigardi sin na-néza na-néza njawn rigardi unu la alian Laŭ keĉua qaway kaj qawakuy
na-sílma na-sílmujna na-sílma sawn na-sílma na-sílma njawn
na-géja iri       na-géja na-géja njawga iri unu kun alia Laŭ keĉua riy kaj rinakuy

g) Konverboj / sam-gèra-sónori

Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj, sed en ĉiuj Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en aparta ĉapitro.

h) Evidenteco / njátamo

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Kit. nomo
pon vidite Kor.: pon  #1 Pon ému lamáka káwkun. Evidente li manĝis kukon. pon-njátamo
Ému lamákpona káwkun.
-sih- ŝajne Ĉin.(Gabl.): sìhu Ému teéssiha ansâwa. Ŝajne li estas malsana. sih-njátamo
-vis- #2 certe, sendube Pld.: wiß; Sam.: viṣsa Mu mogámvisa. Certe mi venos. vis-njátamo
-wen- #3 laŭdire, onidire Mnm.: -wen (en: pi'wen) Ísu laćórwena púlin. Laŭdire li ŝtelis monon. wen-njátamo

RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.

La sekvojn vidu jene!

i) Verba substantivo

La verba substantivo finiĝas per -eni.

Infinitivo Senco Substantivo Senco
na-máka manĝi mákeni manĝ(ad)o
na-láwla kanti láwleni kant(ad)o
na-mójta lavi mójteni lav(ad)o
na-cvóga lavi harojn cvógeni harlavado
na-dánja bati dánjeni bat(ad)o

Ĉe refleksivoj la refleksiva pronomo estas metata antaŭ la verbon prefikse.

Infinitivo Senco Substantivo Senco
na-mójta sawn lavi sin sawnmójteni sinlav(ad)o

La sama pozicia regulo validas por reciprokeco.

Infinitivo Senco Substantivo Senco
na-cvóga njawn lavi harojn unu al la alia njawncvógeni reciproka harlav(ad)o
na-dánja njawn bati unu la alian njawndánjeni interbatado, reciproka bat(ad)o

Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini

  ekzemploj / líziri sekvoj / sójori tradukoj / tôlkiri sekvoj / sójori
1. la-és-etj-a T√a est-iĝ-is √aT
2. la-ve-és-a Ta√
3. la-wépt-ew-a  #1 T√G est-is uz-it-a(j) √hT √ĉP
4. te-śitéms-ew-a  #1 est-as koncern-at-a(j)
5. vu-rój-a M√ pret-us √M
6. te-rój-etj-a T√a pret-iĝ-as √aT
7. te-ve-rój-a Ta√
8. la-és-intj-a T√a est-ig-is √aT
9. la-me-és-a Ta√
10. te-anátv-intj-a T√a malebl-ig-as √aT
11. te-me-anátv-a Ta√
12. la-daw-mák-a Ta√ manĝ-ad-is √aT
13. go-mák-a M√ manĝ-u √M
14. mák-a-j vM
15. Mu sje-géj-a na-ko-mák-a. S T√ Ma√ Mi ir-os ek-manĝ-i. S √T a√M
16. Ému te-gérs-aćka. S T√A Li est-as labor-ant-a. S √T √p
17. Kow-anháp-a tla dvárin! M√ α O Bonvol-u ferm-i la pordon! √hM √ĉM α O
18. Rulmákaw kéksun émi lamáka káwkun. p√ O2 S T√ O1. Manĝinte kekson ŝi manĝis kukon. √p O2 S √T O1.
19. Újtu temáka káwkun rupítaw téon. S T√ O1 p√ O2. Ujtuo manĝas kukon trinkante teon. S √T O1 √p O2.
20. Ístu-a-ź ému la-mák-a kéksun. √K S T√ O. Sidante li manĝis kekson. √p S √T O.
21. Mák-a-jed Íti la-géja-a gérsajkoku. √K S T√ O Manĝ-inte Itino iris al laborejo. √p S √T O.
22. Mu lavuéskepa énsaj múa házu. S TM√M π O. Mi povintus esti en mia domo. S √hpM √c π O.
23. Vópi ru-gérsa rúnu teTúrka. O p√ S T√. Ĉe ni laboranta viro Turkas.
Viro, kiu laboras ĉe ni, estas Turko.
π O √p S √T.
24. Púlin vu-héma-mjon mu vu-káwpa házun. O1 M√K S M√ O2. Se mi havus monon, mi aĉetus domon. k S √M O1, S √M O2.
25. tu sje-mát-ew-a  #2 S T√G vi estos vidata S √hT √ĉ (O)
26. mu teésirka. S T√t (O) mi estas estinta
27. ti sjekáwpirka vi estos aĉetinta
28. Óbu tekáwpaja káwkun. Obuo estas aĉetonta kukon.
29. Ótu laískewirka. S T√Gt Oto estis serĉita.
30. Jánu lamátiktirka. Jano estis vidita.

Mallongigoj

a agad-maniero α artikolo
A aspekto O objekto
ĉ ĉefa π prepozicio
G genro verba S subjekto
h helpa k konjunkcio
K konverba sufikso    
M modo    
p participo aktiva    
P participo pasiva    
T tempo (baza)    
t tempo (distanca)    
radiko (kun vortfaraj afiksoj)    

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 08.11.2016