Kitakujo 

Jen la Kitakaj kazoj

La ĉisekve listigitaj kazoj estas aplikataj ĉe la ĉefaj nominalaj vortospecoj, nome substantivo, adjektivo, pronomoj kaj substantivigitaj numeraloj.

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la Kitaka elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

1.  normalaj

Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la Tivada, Joźika, Tivuka kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la Dzitaka kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La Dźiga kaj Njaka havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

a)  primaraj

num. nomo námi esp-o kitake etimo Mez. Mn. Pra.
1. nominativo nàmi-pádzi - - #1 - J J J
2. genitivo becpádzi de -ni (<-na)(*) Man.: -ni J T4 N
3. posesivo hèmpo-pádzi de -de Ĉi.: -de, -di J J N
4. partitivo dèjlo-pádzi da -wak  #2 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -so) Keĉ.: waki #3 J T2 N
5. dativo giw-pádzi al -ge Kaz.: -ге [ge],
Kor.: -e(ge)
J T6 N
6. lativo gegàmi-pádzi al -ku #4 Pl./Slvk.: ku J T5 N
7. akuzativo kàjloso-pádzi -n -n Kaz.: -н [n],
Mn.Gr.: -ν [n],
Esp-o: -n
J J J
8. ablativo skèto-pádzi de, el -ket #5 Kaz.: кетү [ketiw] J N N
9. lokativo pjàsi-pádzi ĉe, en, sur,
-saj #6 Ĉi.: zai; Kreol.(Trinidad/Tobago): -said#7 J J N
10. -pi Keĉ.: -pi J N9 N
11. komitativo skèjo-pádzi kun -ga Est.: -ga T12 N N
12. instrumentalo èlo-pádzi per -pe Kaz.: -пен [-pen] T11 N N
13. agentivo rugèro-pádzi de -t (Var.: -ot, -at) #8 Rus.: от [ot] N N N
14. postpozitivo pàsaso-pádzi - -l Het.: -l <Gen.>,
Etr.: -l <Gen. II>
N N N
15. translativo samcuj-pádzi ol -ksi Fin.: -ksi N N N
16. benefaktivo svèo-pádzi por -mut #9 Grenl.: -mut N N N
17. kaŭzalo kàwsu-pádzi pro -rajku Keĉ.: -rayku N N N
18. esivo èso-pádzi kiel -dźot #10 Jap.: jōtai #11 N N N

RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.

Historie

b)  sekundaraj

RIM: Laŭ hungara modelo kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.

pozicio dzájajko
(Var.: dzéjko.)
komuna etimo situo esp-o almovo esp-o demovo esp-o
Keĉ.: -pi Nen.: n'aa' / Ain.: un Rus.: из [iz]
-dzájpo #1 -géjpo #1 -gámpo #1
eno éno -be-
(Mn.Kit./Dial.: -bel-) #2
Hung.: bél &
Angl.: belly
-bep #3
inesivo
en -ben #4
ilativo
en + -n -bes #5
elativo
de en -> el
supero úpreo -pe- (Dial.: -pä-) #6 Est.: pea 'Kopf' -pep superesivo super -pen #7
sublativo
super + -n -pes delativo de super
ĉeo béjo -ta- Geo.: -tan -tap #8
adesivo
ĉe -tan #9
alativo
ĉe + -n -tas #10
ablativo
de (ĉe)

2.  sociolektaj

En la Malnova Kitaka nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.

a)  primaraj

num. nomo námi esp-o kitake etimo
1. kontrativo prèti-pádzi kontraŭ -karśi #1 Var.: -karśe (dial.) Turk.: karşı, Baŝk.: qarşı
2. destinativo wìtu-pádzi direkte al -ruk #2   Kark.: -ruk

La tria lokativo je -jm malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. vési "akvo" fariĝas vésejm "en, ĉe, sur akvo" kaj nóni "avino" fariĝas nónejm "ĉe avino".

b)  sekundaraj

pozicio dzájajko
(Var.: dzéjko) #1
komuna etimo situo esp-o almovo esp-o demovo esp-o
Keĉ.: -pi Nen.: n'aa' / Ain.: un Rus.: из [iz]
-dzájpo #2 -géjpo #2 -gámpo #2
suro úpo -we- Jap.: ué-ni -wep   sur -wen   sur + -n -wes   de (sur)
ĉirkaŭo sírkeo -bu- #3 Gt.: bi &
Ger.: um (#4)
-bup Var.: -bump,
-bųp
ĉirkaŭ -bun Var.: -bumt,
-bunt
ĉirkaŭ + -n -bus Var.: -bums,
-buns, -bųs
de ĉirkaŭ
subo zémo -ni- Rus.: низ [niz] -nip Var.: -nisp, -nif sub -nin Var.: -nins; -niwn, -niun, -nisun, -nihun sub + -n -nis   de sub
dekstro désno -ga- Vj.: gan 'Leber' (#5) -gap   dekstre de -gan Var.: -gawn, -gaun dekstren al -gas   de dekstre de
maldekstro śújo -djo- Hung.: gyomor
'Magen' (#6)
-djop   maldekstre de -djon   maldekstren al -djos   de maldekstre de
antaŭo píreo -pir- (#7) Mn.Pr.: pirsdau,
Het.: piran
-pirp   antaŭ -pirn   antaŭ + -n -pirs   de antaŭ
malantaŭo anpíreo -hi- Ger.: hinter,
Gt.: hindar
-hip   malantaŭ -hin   malantaŭ + -n -his   de malantaŭ

RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj tivada, joĵika, tivuka kaj dęgutia, sed ne en la dźiga, njaka kaj dzitaka. Krome ili mankas en la dzitak-najbaraj dialektoj. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)

3.  Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj

num. Kitake Esp-e Dialeke Esp-e Nomo Námi Kie en la Kitaka? Kie en parencaj lingvoj?
1. béri ekde -ber ekde   àlku-pádzi Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
2. dóre laŭ -dor laŭ (loka)   dòro-pádzi Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
3. na-gáma veni -gam ĝis terminativo gugàmo-pádzi Ráv-akti, Tójk-akti Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
4. túkuo fino -tuk ĝis (finfine)   tùku-pádzi   Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
5. wújpi escepto -wujp krom   wùjpi-pádzi   Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
6. kési mezo; centro -kes meze en   kèsi-pádzi   Svót-akti, Kvónt-akti
7. X X -kor dum, je   vàkti-pádzi Búdi, Péśti (Ráv-akti)  

La Ceĉa dialektaro / Tla Céća ráźdolu

En la Ceĉa dialektaro la sekundaraj kazoj de la sociolekto estas normale uzataj, sed kun kelkaj aldonoj.

  mankas sociolekte esivo lativo ablativo alativo #1 komento
en   -bep -ben -bes -bem La unuaj tri eĉ apartenas al la normala lingvaĵo.
meze en jes -jop -jon -jos -jom el la kvarebenaj postpozicioj laŭ la enca lingvo, sed reduktitaj al unu silabo
ĉe   -tap #2 -tan -tas -tam La unuaj tri eĉ apartenas al la normala lingvaĵo.
sub   -nip -nin -nis -nim  
sur (vert.)   -wep -wen -wes -wem  
sur (horic.) jes -wop -won -wos -wom estiĝo per ablaŭto el la antaŭaj
-up -un -us -um nur en parto de la dialektaro. la vario inter p, n, s kaj m estas transprenata
analogie el la ceteraj finaĵoj
apud jes -dap -dan -das -dam estiĝo per ŝanĝo de t al d el la formoj por "ĉe"

Madja dialekto / Tla Mádja ráźdu

En la Madja dialekto ekzistas pliaj kazoj, sed parte aliaj ol en la supre menciita dialektaro kaj la supre menciitaj sociolektoj.

num. nomo námi esp-o madje etimo komento
1. temporalo vákti-pádzi dum, je -kor Hung.: -kor ne ekzistas kitaka ekvivalento

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 01.03.2017