Kitakujo 

Jen la Kitakaj kazoj

La ĉisekve listigitaj kazoj estas aplikataj ĉe la ĉefaj nominalaj vortospecoj, nome substantivo, adjektivo, pronomoj kaj substantivigitaj numeraloj.

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la Kitaka elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

1.  normalaj

Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la Tivada, Joźika, Tivuka kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la Dzitaka kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La Dźiga kaj Njaka havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

a)  primaraj

Kompare al Esperanto la akuzativo estas uzata sub du kondiĉoj, nome:

Por la direkto estas uzata la lativo je -ku, escepte de tiuj dialektoj, kiuj ne havas ĝin. Tie la akuzativo funkcias kiel en Esperanto.

num. nomo námi esp-o kitake etimo dialekte dialekta etimo Mez. Mn. Pra.
Sintaksaj kazoj(#FP)/Gramatikaj kazoj(#FB)(#FP)
1. nominativo nàmi-pádzi - - -(#1) - - J J J
2. genitivo becpádzi de -ni Man.: -ni -na)(*) Fin.: -n;
Tur.: -(n)in;
Mong.: -н [-n];
Jap.: ... no
J T4 N
3. posesivo(#G) hèmpo-pádzi de -de Ĉi.: 的 [-de, -di]     J J N
4. partitivo dèjlo-pádzi da -wak(#2) Keĉ.: waki(#3) -so(#4) Dgsp.: -so J T2 N
5. dativo giw-pádzi al -ge Kaz.: -ге [ge],
Kor.: -e(ge)
    J T11 N
6. akuzativo kàjloso-pádzi -n -n Kaz.: -н [n];
Mn.Gr.: -ν [n],
Esp-o: -n
-m Lat.: -m,
Sans.: -m;
SSam.: -m(#5),
Mar.: -м [-m],
Nen.: -m
J J J
7. agentivo(#G) rugèro-pádzi de -t(#6) Rus.: от [ot] -ot, -at Rus.: от [ot] N N N
8. postpozitivo(#G) pàsaso-pádzi - -l Het.: -l <Gen.>,
Etr.: -l <Gen. II>
    N N N
Duonsintaksaj resp. duongramatikaj kazoj(#FP)/Abstraktaj lokaj kazoj(#FB)
9. esivo èso-pádzi kiel -dźot(#7) Jap.: jōtai(#8)     N N N
10. translativo samcuj-pádzi ol -ksi Fin.: -ksi     N N N
Lokaj kazoj(#F)
11. lativo gegàmi-pádzi al -ku(#9)(**) Pl./Slvk.: ku -nja(#10) Nen.: n'ah (n'a- 'at, by')(#11);
nyah 'to' (√ nya- 'at')(#12)
J T5 N
-koj Kaz.: khojîv
12. ablativo skèto-pádzi de, el -ket(#13)(**) Kaz.: кетү [ketiw] -kel Kaz.: келү [keliw] "veni" J N N
13. lokativo pjàsi-pádzi ĉe, en, sur,
-saj(#14)(**) Ĉi.: 在 [zài];
Kreol.(TT): -said(#15)
-ta Kaz.: -та [-ta],
Turk.: -ta(#16)
J J N
14. -pi Keĉ.: -pi J
Ceteraj kazoj
15. komitativo skèjo-pádzi kun -ga Est.: -ga -wan Naŭ.: -huan;
Keĉ.: -wan
T16 N N
16. instrumentalo èlo-pádzi per -pe Kaz.: -пен [-pen]     T15 N N
17. benefaktivo svèo-pádzi por -mut(#17) Grenl.: -mut -pak Keĉ.: -paq [-paĥ] N N N
18. kaŭzalo kàwsu-pádzi pro -rajku Keĉ.: -rayku -rad Rus.: ради [radi],
Kr.: radi,
Mn.Per.: rādiy(#18)
N N N

RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė.
(**) La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj. Krome -ku kaj -ket ankaŭ estas uzataj por lokaj adverboj.

Historie

b)  sekundaraj

RIM: Laŭ modelo de diversaj lingvoj (ĉefe hungara modelo kaj parte finna modelo), sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.

pozicio dzájajko
(Var.: dzéjko.)
komuna etimo situo esp-o almovo esp-o demovo esp-o
Keĉ.: -pi Nen.: n'aa'
Ain.: un
Rus.: из [iz]
-dzájpo(#1) -géjpo(#1) -gámpo(#1)
eno éno -be-
(Mn.Kit./Dial.: -bel-)(#2)
Hung.: bél &
Angl.: belly
-bep(#3)
inesivo
en -ben(#4)
ilativo
en + -n -bes(#5)
elativo
de en -> el
supero úpreo -pe- (Dial.: -pä-)(#6) Est.: pea 'Kopf' -pep(#7)
superesivo
super -pen(#8)
sublativo
super + -n -pes(#9)
delativo
de super
ĉeo béjo -ta- Geo.: -tan -tap(#10)
adesivo
ĉe -tan(#11)
alativo
ĉe + -n -tas(#12)
ablativo
de (ĉe)

2.  sociolektaj

En la Malnova Kitaka nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.

a)  primaraj

num. nomo námi esp-o kitake etimo
1. kontrativo prèti-pádzi kontraŭ -karśi(#1) Turk.: karşı, Baŝk.: qarşı
2. destinativo wìtu-pádzi direkte al -ruk(#2) Kark.: -ruk

La tria lokativo je -jm malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. vési "akvo" fariĝas vésejm "en, ĉe, sur akvo" kaj nóni "avino" fariĝas nónejm "ĉe avino".

b)  sekundaraj

pozicio dzájajko
(Var.: dzéjko)(#1)
komuna etimo situo esp-o almovo esp-o demovo esp-o
Keĉ.: -pi Nen.: n'aa'
Ain.: un
Rus.: из [iz]
-dzájpo(#2) -géjpo(#2) -gámpo(#2)
suro úpo -we- Jap.: ué-ni -wep sur -wen sur + -n -wes de (sur)
ĉirkaŭo sírkeo -bu-(#3) Gt.: bi &
Ger.: um(#4)
-bup(#5) ĉirkaŭ -bun(#6) ĉirkaŭ + -n -bus(#7) de ĉirkaŭ
subo zémo -ni- Rus.: низ [niz] -nip(#8) sub -nin(#9) sub + -n -nis de sub
dekstro désno -ga- Vj.: gan 'Leber'(#10) -gap dekstre de -gan(#11) dekstren al -gas de dekstre de
maldekstro śújo -djo- Hung.: gyomor
'Magen'(#12)
-djop maldekstre de -djon maldekstren al -djos de maldekstre de
antaŭo píreo -pir-(#13) Mn.Pr.: pirsdau,
Het.: piran
-pirp(#14) antaŭ -pirn antaŭ + -n -pirs de antaŭ
malantaŭo anpíreo -hi-(#15) Ger.: hinter,
Gt.: hindar
-hip malantaŭ -hin malantaŭ + -n -his de malantaŭ
-taga-(#16) Est.: taga(#17) -tagap(#18) -tagan -tagas(#19)

RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj tivada, joĵika, tivuka kaj dęgutia, sed ne en la dźiga, njaka kaj dzitaka. Krome ili mankas en la dzitak-najbaraj dialektoj. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)

3.  Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj

num. Kitake Esp-e Dialekte Esp-e Nomo Námi Kie en la Kitaka? Kie en parencaj lingvoj?
1. béri(#1) ekde -ber ekde   àlku-pádzi Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
2. dóre(#2) laŭ -dor laŭ (loka) perlativo(#3) dòro-pádzi Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
3. na-gáma veni -gam ĝis terminativo(#4) gugàmo-pádzi Ráv-akti, Tójk-akti Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
4. túkuo fino -tuk ĝis (finfine) tùku-pádzi   Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
5. wújpi escepto -wujp krom   wùjpi-pádzi   Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
6. kési(#5) mezo; centro -kes meze en   kèsi-pádzi   Svót-akti, Kvónt-akti
7. X X -kor dum, je temporalo(#6) vàkti-pádzi Búdi, Péśti (Ráv-akti)  

La Ceĉa dialektaro / Tla Céća ráźdolu

En la Ceĉa dialektaro la sekundaraj kazoj de la sociolekto estas normale uzataj, sed kun kelkaj aldonoj.

  mankas sociolekte esivo lativo ablativo alativo(#1) komento
en   -bep -ben -bes -bem La unuaj tri eĉ apartenas al la normala lingvaĵo.
meze en jes -jop -jon -jos -jom el la kvarebenaj postpozicioj laŭ la enca lingvo, sed reduktitaj al unu silabo
ĉe   -tap(#2) -tan -tas -tam La unuaj tri eĉ apartenas al la normala lingvaĵo.
sub   -nip -nin -nis -nim  
sur (vert.)   -wep -wen -wes -wem  
sur (horic.) jes -wop -won -wos -wom estiĝo per ablaŭto el la antaŭaj
-up -un -us -um nur en parto de la dialektaro. la vario inter p, n, s kaj m estas transprenata
analogie el la ceteraj finaĵoj
apud jes -dap(#3) -dan -das -dam estiĝo per ŝanĝo de t al d el la formoj por "ĉe"

Madja dialekto / Tla Mádja ráźdu

En la Madja dialekto ekzistas pliaj kazoj, sed parte aliaj ol en la supre menciita dialektaro kaj la supre menciitaj sociolektoj.

num. nomo námi esp-o madje etimo komento
1. temporalo(#1) vákti-pádzi dum, je -kor Hung.: -kor ne ekzistas kitaka ekvivalento

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 23.08.2017