Kitakujo 

Ablaŭto-similaj fenomenoj / apabúnjo-sémkari zópt-omori

a) alterno de (duon)vokaloj / kítri (èkud-)ić-búnjorini

- Primara (t.e. etimologia) ablaŭto / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) apabúnjo

Vorto Sinonimoj Deveno Senco Komento Alterno Skemo
bála   Alb.: bálë blank-frunta parencaj a - e I.
béla júrka Rus.: белый [belyj] blanka
na-bráŋa na-léta Ger.: bringen (brachte), Toĥ.B: prank- alporti parencaj a - u III.
na-brúŋa Kim.: he-brwng konduki
díno gúnu, tívi Sans.: dína, Nep./Hin.: din tago parencaj i - a I.
dáno   Ser.: дан [dân] tago >dato
gájdi   Lit.: gaidà melodio parencaj aj - ie I.c
na-gda na-láwla, na-aójdia,
na-dénka, na-zárda
Lit.: giedóti kanti
gjála "blanka": béla, júrka;
"hela": léwka;
"luma": árga, féna, sála
Irl.: geal blanka; hela; luma parencaj a - e I.
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo flava
hîlo(#1) kálmo, móro, máwtu,
r¸ájo
Vask.: hil morto parencaj i - u - o ?
na-húla na-rósla Sum.: hul detrui
hólo hhóntu Bur.: hôl armeo
na-kâja(#2) na-déta, na-kójva Dah.: kaaj- meti parencaj aj - uj IV.a
na-kûja(#3) na-lájga; na-svápa Mans.: kuj- kuŝi; dormi
na-kâla na-gója Isl.: kalla [katla], Sve.: kalla, Nor.: kalle &
Ar.: qâla, kallama
voki   a - o III.
kólu golóso Heb.: kol voĉo  
kára   Turk.: kara nigra parencaj a - u IV.
kûra   Jap.: kurói (k-u Mpĉ.: kury) blu-nigra
na-kéjsta   Lit.: keisti ŝanĝi > varii parencaj ej - i I.c
kéjtu   Lit.: keitìmas ŝanĝo > varianto
na-kísta   Lit.: kìsti ŝanĝi
kíta   Lit.: kìtas alia
kévi   Ĥan.: kev, kew, Mrdv.: kev, Mans.: käw mineralo (<ŝtono) parencaj e - i I.
kívi   Fin./Est.: kivi ŝtono
na-kvéda na-díha, na-héla, na-néna Nor.: kveda, kvede, Sfr.: kweede diri parencaj e - i I.
kvídi tókomo Mn.Angl.: cwide frazo
lági lajgájko Ger.: Lage situo parencaj a - aj ?
na-lájga   Ger.: liegen & Angl.: lie [laj] kuŝi
na-lágja naendéta Tag.: lagyan enmeti  
lúga zolta; (/) sánja Kant.: lug6 (en: lug6-xig1, lug6 ca4) verda   ú - û V.
lûgo(#4)   Rus.: луг [lug] herbejo  
na-mála   Het.: mallai, Lit.: málti, Gt./Mn.A.Ger.: malan, Isl.: mala mueli parencaj a - e I.
méljo   Alb.: mjell, miell-i, Mn.A.Ger./Mn.Sak.: melo faruno
nal kek, dor, vat Ĉerm.: nal, nalat & Tel.: nala-, nālugu, Tam.: naalu kvar parencaj a - e I.
néli nalgóno Fin.: neliö kvadrato
náśti   Lit.: naštis ŝarĝo parencaj a - e I.
na-néśa na-béra Lit.: nèšti porti
na-práta na-paníma Ltv.: pratu, Lit.: pratau kompreni parencaj a - o III.
prótu Lit.: protas menso
rátu   Ltv.: rats, Lit.: ratas > Fin./Est.: ratas rado parencaj a - i I.
na-ríta na-máza Lit.: ritù, (rìsti), Ltv.: ritēt ruli
na-répa   Gr.: ρέπω [répô] klini parencaj e - o II.
rópo ájpi, kéjko Gr.: ροπή [ropó] inklino
na-séna na-náma, na-rína Bur.: sen-, sen-As 'named'; Tling.: -sen 'to name' nomi e - o II.
sóno mátei, kalámo Est.: sõna vorto
na-stéja   Ger.: stehen stari parencaj e - o II.
stóju   Rus.: стоять [stojatj] stari > stato
tájhha   Plb.: taiche trankvila parencaj aj - i I.c
tíhha   Rus.: тихий kvieta
tálu   Pld.: Tahl numero   a - o III.
na-tôla   Mong.: тоолох [tooloh] nombri  
ténu súnu Tik.: ten filo parencaj e - o II.
tóni dóhtri, súni Tik.: ton filino
na-tôlka(#5)   Est.: tõlkima traduki parencaj ó - ô V.
tólku   Jid.: tolk senco
na-vêla(#6) na-solsága Rus.: велеть [veletj] ordoni parencaj e - o II.
na-vóla jao, maw = voli
na-wétua naisgáma Jav.: wëtu elveni parencaj e - a - i I.
wátu bejket, -ket Bima: watu de (loke)
wítu gegámi Maanjan: witu direkto
wóra anhéva, múva Skot.: waur malbona   o - a III.
wárwa   Jap.: warui malbonfarta  

RIM: Verda fono signifas, ke la koncerna ŝanĝo taŭgas por analogia disvastigo.

- Sekundara (t.e. analogia) ablaŭto / ékema (t.t. sémća) apabúnjo

I.: e - a [- i]

Modela lingvo estas ĉikaze la litova.

Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
1. ásto metiisto Ĉuv.: asto ésti metio
2. ílmi scienco Turk.: ilim, Ar.: ilm na-álma esplori
3. ínsi kesto Snĉ.: inës ánsi kestego
4. kíni sekso, genro Isl.: kyn kéno verba genro
5. nal kvar Ĉerm.: nal, nalat & Tel.: nala-, nālugu, Tam.: naalu -nêl(#1) tridek + ...(#1a)
6. péa /PraKit./,
péo /Mn.Kit./
kapo Est.: pea, Fin.: pää pao- ĉef-
7. pélto kampo; agro Fin.: pelto píltu agro
8. saj miliono Mong.: сая [saja] sej- mega-
9. skálta varmega Irl.: scalltach na-skélta hejti
10. snew du Eg.: snéwe (Par. Kopt.: snav (m.), snouti (f.)) -snaw dek + ...(#2)
11. térva sana Fin.: terve na-tárva kuraci
12. tir tri Rus.: три [tri], Alb.: tre, tri, Irl.: tri, ..., Nep./Bng.: tin, Hin.: tiin -ter dudek + ...(#3)
13. vit kvin Kom./Udm.: вит [vit] -vêt(#4) kvardek + ...(#4a)
14. wígli graso Lak.: wigli wáglo benzino
wégli dizelo
15. zem' sub Ltv.: zem zim- hipo-
I a) ew - aw - iw
1. páwtu piedo Pld.: Faut, Gr.: podi péwto membro (kiel korpoparto)
I b) ie - ia - i
1. tiépi dokumento Ĉin.(Gabl.): tiep tiápo pasporto
2. viéśa publika Lit.: viešas viáśu politiko
I c) ej - aj - i - ie

Modela lingvo estas ĉikaze la litova.

1. ájbu honto Sva.: aibu éjbo skandalo

 

II.: e - o

Modelaj lingvoj estas ĉikaze la latina kaj la greka.

Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
1. na-déta meti Lit.: dėti na-dóta parki
2. énso ujo His./Esp-o: en, Gr.: εν [en] + Est.: asi ónso koverto
3. gévi komunumo Heb.: gev góva komuna
4. na-hóga lerni Kant.: hog6 héga klera
5. kélva ruĝa Mpĉ: kelu kólva infraruĝa
6. na-népa mensogi Tlng.: nep na-nópa nei, malkonfesi
7. réda falsa Mn.Pr.: REDI, reddi rod- pseŭdo-
8. réŋu ringo Fin.: rengas rôŋo(#1) pneŭo
9. sólmu nodo Fin.: solmu sélmi maŝo
10. zémi tero Ltv.: zeme zômo(#2) medio
II a) ej - oj
1. déjlo parto Pld.: Deil dójli partio
2. méjvi fruktoj(#1) Turk.: meyva mójvo marmelado, fruktaĵo
3. ójn unu Mn.Lat.: oinos, Gl.: oinos,
Mn.Irl.: oín, (ôen), Dgsp.: oin-o-, -a-,-ata
éjni -em-(#L)
III.: a - o

Modelaj lingvoj estas ĉikaze la gota kaj litova.

Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
1. a malsupre Toĥ.A: āñc 'unten' ónćo bazo
2. ási aĵo Est.: asi (Fin.: asia) óso objekto
3. ćánjo leĝo Vj.: chánh ćónju rajto
4. dźja- -famili- Ĉin.: jiā-tíng, jiā-shŭ dźjo- -familieg-
5. lápsa plata; ebena Hung.: lapos lópsi areo
6. mátlo(#1) bildo Lit.: matyti + l mótlu foto
7. mjáko tendo Nen.: myak mjóku jurto
8. mókśu nodo Sem.: mokesch mákśo maŝo
9. náśti ŝarĝo Lit.: našta na-nóśta ŝargi
10. njódo urintubo, uretro Jap.: nyôdô njádo tubo
11. pláto folio (nebot.) Ger.: Blatt (Toĥ.A: pält, B: pilta) plóto bileto
12. sámlo supo Km.: såmlå sómli buljono
13. twáŋu akcento Pat.: twang tvóŋa emfaza
III a) aj - oj
1. ájru kuriero Gt.: airus ójro(#1) anĝelo
III b) aw - ow
1. áwto aŭto = ówtu veturilo
IV.: a - u

Modela lingvo estas ĉikaze la germana.

Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
1. ási aĵo Est.: asi (Fin.: asia) ûsu(#1) subjekto
2. hádi limo Ind.: hadi húdo dogano
3. jáśa blu-verda Tzel.: yaš júśo turkiso
4. ljútu ŝtrumpo Enc.: l'utu' ljátu ŝtrumpeto
5. muc ses Jap.: muttsụ -mac kvindek + ...(#2)
6. na-ráśta skribi Lit.: rašti rúśtu artikolo
7. rátu rado Fin./Lit.: ratas rútu vagono
8. na-vúta tiri Sva.: -vuta vâtu(#3) trajno
IV a) aj - uj
1. na-bújka fleksi, kurbigi Turk.: bükmek bájku arko
2. na-rújska ŝpruci Fin.: ruiskutta na-rájska duŝi
V.: ´ - ^
Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
1. bóni radiko Vj.: bổn bôno principo

Roza signifas 'lingve'.

RIM: Ne eblas meti formon estigatan per ablaŭto kiel novan bazan vorton, tiel ke estiĝus "ĉeno". Tio kaŭzus mikson de la ablaŭto-vicoj kaj pro tio ne permesatas. Krome ne eblas meti iun bazan vorton en du malsamajn ablaŭto-klasojn. Tamen ekzistas unu escepta grupeto, nome ási "aĵo", óso "objekto", ûsu "subjekto", ázi "substanco".

La primara ablaŭto ĉi tie ne gravas! La formoj el la primara skemo supre eĉ povas "migri" en malsamajn ablaŭto-vicojn!

Se la baza kaj devena fomoj estas substantivoj, povas okazi genro-distingo.

b) alterno de konsonantoj / kítri subúnjorini

- Primara (t.e. etimologia) alterno / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) kítri

Vorto Sinonimo Etimo Senco Komento Alterno Skemo
dvípo apśúro, śími Sans.: द्वीप [dvipá] insulo parencaj d - t voĉeco
tvípo bùmi-déjlo, zèmi-déjlo Km.: ទ្វីប [tviip] kontinento
gjála "blanka": béla, júrka;
"hela": léwka;
"luma": árga, féna, sála
Irl.: geal blanka; hela; luma parencaj g - gj velaro - palatalo
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo(#1) flava
géla śára Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo(#1) flava   g - k voĉeco
kélva rúda Mpĉ: kelu ruĝa  
ír'e, írone,
írodo, íro'on
zem', zémvo' Enc.: ir', irone, irodo, iroon, iro'one (de/tra) sub (+n) parencaj r - l lateralo
ŋil-   Nen.: ӈылна (malsupre) > kata-
na-kéjsta   Lit.: keisti ŝanĝi > varii parencaj st - t(#2) ?
kéjtu   Lit.: keitìmas ŝanĝo > varianto
na-kísta   Lit.: kìsti ŝanĝi
ta   Lit.: kìtas alia
gi lajgájko Ger.: Lage situo parencaj g - gj velaro - palatalo
na-lájga   Ger.: liegen & Angl.: lie [laj] kuŝi
na-lágja naendéta Tag.: lagyan enmeti  
na-lúkima na-máta TokP.: lukim vidi parencaj (?) k - ks velaro - afrikato
na-lúksja(#3) na-d¸ágetja Het.: luktsi heligi
na-mála   Het.: mallai, Lit.: málti, Gt./Mn.A.Ger.: malan, Isl.: mala mueli parencaj l - lj moleco
ljo   Alb.: mjell, miell-i, Mn.A.Ger./Mn.Sak.: melo faruno
lka   Het.: palhi- 'breit' larĝa   l - r lateralo
rka vípsa, magála Het.: par-ku-us (parkus) alta  
mu   Fin./Est.: puu "arbo; ligno" & Ger.: Baum (dial.) Bôm arbo   m - v labialo
vo móku, zúru Fin./Est.: puu "arbo; ligno" ligno  
pústa   Jid.: pußt, Ukr.: pustý malplena, senenhava parencaj t - ć plozivo - afrikato
púsći   Sor.: pusćina dezerto
na-úća na-tîda Juk.: uchi okazi parencaj t - ć plozivo - afrikato
na-úta Ĉl.: ut-iy, ut-ix
up' on' Pld.: up, op, Nld.: op, Angl.: up [ap], Sve.: upp sur parencaj - aldono
na-úpsa(#3) na-gúma Het.: up-tsi leviĝi (pri suno) s

- Sekundara (t.e. analogia) alterno / ékema (t.t. sémća) kítri

Baza Senco Devena Senco Etimo Senco Alterno
Voĉeco
ási aĵo ázi substanco Est.: asi (Fin.: asia) aĵo s - z
tóva bona dóvo higieno Heb.: tov bona t - d
Lateralo
lśi vetero rśu klimato Kor.: nalŝŝi vetero l - r
Afrikato
tiépi dokumento ćiépu legitimilo Ĉin.(Gabl.): tiep dokumento t - ć
tóva bona -ćóva flegi Heb.: tov bona t - ć

c) Kombino

Eĉ eblas kombino el konsonanta kaj vokala alterno, ĉe kiu la pozicio de konsonanto varias.

Primara (t.e. etimologia) kombino

Vorto Sinonimo Etimo Senco Komento Alternoj
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo flava e - a kaj g - gj
gjála júrka(1); léwka(2) Irl.: geal [g'al] blanka; hela; luma

Sekundara (t.e. analogia) kombino

Baza Senco Devena Senco Etimo Senco Modelo
dálga(#1) longa na-dlága etendi Rus.: долгий, Slov.: dolg(#2) longa Ĉin.: [cháng](#3) "longa" -> [zhāng](#4) "streĉi" (Mn.Ĉin.: *drjaŋ ->*trjaŋ(#5))
dólga longa na-dlóga streĉi

d) Aldonaj konsonantoj / Gudájari subúnjori

En alia ĉapitro mi nomis tion "diferencigaj konsonantoj".

Baza vorto Senco Etimo Kun aldona konsonanto Senco
ap- ĉirkaŭ- Ltv.: ap- ápri(#1) cirklo
di flanko Ur.: bedë dzi(#2) paĝo
-ber iam Som.: ber rti dum
doj paro Vj.: đôi jsa utra
dus- mis- Sans./Gr.: dus- ska fuŝa
spo paneo
éjdi patrino Mez.A.Ger.: eide(#3) éjdzi(#4) materio
éjo(#4) materialo
na-géra fari Isl.: gera na-gérsa(#5) labori
gújno koloro Arm.: գույն [guyn] gújnsi kromoZ(#P)(#R),
kromio(#P)(#R),
ĥromo(#R)
na-héma havi Pld.: hemm' na-hémpa posedi
héva bona Fin.: hyvä, Est.: hea hójta(#6) ĝusta
is' ekster; el Rus.: из [iz] na-ísna konsisti
mu maro Ngan.: jam, Nen.: jamʔ & Eg.: jám,
Sem.: yam, Jid.: jam (Enc.: jam 'Fluß')
mti(#7) tajdo
gi glacio Hung.: jég ksi glaciaĵo
na-júpa nombri Keĉ.: yupay psi komputilo
na-júpta komputi
ta alia Lit.: kitas, kita tri alterno
kréco buklo Cig.: kreco kréclo cincino
kvaw kiel gváwtu(#8) modo
po folio Lit.: lapas, Ltv.: lapa psa plata, ebena
pti frondo
na-máta vidi Lit.: matyti tlo(#9) bildo
ti okulo Gr.: matí & Ind./Tag./Fiĝ.: mata
na-méda scii Mong.: мэдэх [medeĥ] na-métka koni
na-páwa(#10) moviĝi Keĉ.: paway wasi(#11) aŭto
páwdo pedunklo Ceb.: pawod páwdlo pedicelo
pléti ventumilo Km.: ផ្លិត [phle't#K, phlət#W] plétlo ripidio
ju tigo Uzb.: poya jpo petiolo
pu- lign(aĵ)o Fin./Est.: puu mu(#12) arbo
vo ligno
ru fajro Gr.: pur na-púrna(#13) bruli
-ruk direkte al, cele al Kark.: -ruk kti direkto
vi ŝraŭbo Fin.: ruuvi vlo bostriko
sírpi serpo Fin.: sirppi sírplo drepano
Ki-taka Kitaka Sva.: ki- + Sur.: taki toákti konversacio
na-tóka paroli Tokp.: tok
-tuk(#14) ĝis Keĉ./Tar.: tuku- kti celo
li seĝo Ger.: Stuhl & Fin.: tuoli ldi tablo
zem' sub Ltv.: zem mba malalta
mi tero Ltv.: zeme
zvóno sono Rus.: звон [zvon] zvóo tonemo
zvónko tono

Al la sekva ĉapitro
25.02.2022