Kitakujo 

Ablaŭto-similaj fenomenoj / apabúnjo-sémkari zópt-omori

a) alterno de (duon)vokaloj / kítri (èkud-)ić-búnjorini

- Primara (t.e. etimologia) ablaŭto / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) apabúnjo

Vorto Sinonimoj Deveno Senco Komento Alterno Skemo
bála   Alb.: bálë blank-frunta parencaj a - e I.
béla júrka Rus.: белый [belyj] blanka
na-bráŋa na-léta Ger.: bringen (brachte), Toĥ.B: prank- alporti parencaj a - u III.
na-brúŋa Kim.: he-brwng konduki
díno gúnu, tívi Sans.: dína, Nep./Hin.: din tago parencaj i - a I.
dáno   Ser.: дан [dân] tago >dato
gájdi   Lit.: gaidà melodio parencaj aj - ie I.d
na-gda na-láwla, na-aójdia,
na-dénka, na-zárda
Lit.: giedóti kanti
gjála "blanka": béla, júrka;
"hela": léwka;
"luma": árga, féna, sála
Irl.: geal blanka; hela; luma parencaj a - e I.
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo flava
hîlo(#1) kálmo, móro, máwtu,
r¸ájo
Vask.: hil morto parencaj i - u - o ?
na-húla na-rósla Sum.: hul detrui
hólo hhóntu Bur.: hôl armeo
na-kâla na-gója Isl.: kalla [katla], Sve.: kalla, Nor.: kalle &
Ar.: qâla, kallama
voki   a - o III.
kólu golóso Heb.: kol voĉo  
kára   Turk.: kara nigra parencaj a - u IV.
kûra   Jap.: kurói (k-u Mpĉ.: kury) blu-nigra
na-kéjsta   Lit.: keisti ŝanĝi > varii parencaj ej - i I.d
kéjtu   Lit.: keitìmas ŝanĝo > varianto
na-kísta   Lit.: kìsti ŝanĝi
kíta   Lit.: kìtas alia
kévi   Ĥan.: kev, kew, Mrdv.: kev, Mans.: käw mineralo (<ŝtono) parencaj e - i I.
kívi   Fin./Est.: kivi ŝtono
lági lajgájko Ger.: Lage situo parencaj a - aj ?
na-lájga   Ger.: liegen & Angl.: lie [laj] kuŝi
na-lágja naendéta Tag.: lagyan enmeti  
lúga zolta; (/) sánja Kant.: lug6 (en: lug6-xig1, lug6 ca4) verda   ú - û V.
lûgo(#2)   Rus.: луг [lug] herbejo  
na-mála   Het.: mallai, Lit.: málti, Gt./Mn.A.Ger.: malan, Isl.: mala mueli parencaj a - e I.
méljo   Alb.: mjell, miell-i, Mn.A.Ger./Mn.Sak.: melo faruno
rátu   Ltv.: rats, Lit.: ratas > Fin./Est.: ratas rado parencaj a - i I.
na-ríta na-máza Lit.: ritù, (rìsti), Ltv.: ritēt ruli
na-stéja   Ger.: stehen stari parencaj e - o II.
stóju   Rus.: стоять [stojatj] stari > stato
ténu súnu Tik.: ten filo parencaj e - o II.
tóni dóhtri, súni Tik.: ton filino
na-tôlka(#3)   Est.: tõlkima traduki parencaj ó - ô V.
tólku   Jid.: tolk senco
na-vêla(#4) na-solsága Rus.: велеть [veletj] ordoni parencaj e - o II.
na-vóla jao, maw = voli
na-wétua naisgáma Jav.: wëtu elveni parencaj e - a - i I.
wátu bejket, -ket Bima: watu de (loke)
wítu gegámi Maanjan: witu direkto
wóra anhéva, múva Skot.: waur malbona   o - a III.
wárwa   Jap.: warui malbonfarta  

RIM: Verda fono signifas, ke la koncerna ŝanĝo taŭgas por analogia disvastigo.

- Sekundara (t.e. analogia) ablaŭto / ékema (t.t. sémća) apabúnjo

Nom. Origino Senco Etimo Devena Senco
I.: e - a [- i]
1. ásto metiisto Ĉuv.: asto ésti metio
2. ílmi scienco Turk.: ilim, Ar.: ilm na-álma esplori
3. ínsi kesto Snĉ.: inës ánsi kestego
4. kíni sekso, genro Isl.: kyn kéno verba genro
5. péa /PraKit./,
péo /Mn.Kit./
kapo Est.: pea, Fin.: pää pao- ĉef-
6. pélto kampo; agro Fin.: pelto píltu agro
7. snew du Eg.: snéwe (Par. Kopt.: snav (m.), snouti (f.)) -snaw dek + ...(#1)
8. wígli graso Lak.: wigli wáglo benzino
wégli dizelo
I.b.: ew - aw - iw
1. páwtu piedo Pld.: Faut, Gr.: podi péwto membro (kiel korpoparto)
I.c.: ie - ia - i
1. tiépi dokumento Ĉin.(Gabl.): tiep tiápo pasporto
2. viéśa publika Lit.: viešas viáśu politiko
I.d.: ej - aj - i - ie
1. ájbu honto Sva.: aibu éjbo skandalo
II.: e - o
1. déjlo parto Pld.: Deil dójli partio
2. na-déta meti Lit.: dėti na-dóta parki
3. ójn unu Mn.Lat.: oinos, Gl.: oinos,
Mn.Irl.: oín, (ôen), Dgsp.: oin-o-, -a-,-ata
éjni -em-(#L)
4. énso ujo His./Esp-o: en, Gr.: εν [en] + Est.: asi ónso koverto
5. gévi komunumo Heb.: gev góva komuna
6. na-hóga lerni Kant.: hog6 héga klera
7. kélva ruĝa Mpĉ: kelu kólva infraruĝa
8. na-népa mensogi Tlng.: nep na-nópa nei, malkonfesi
9. réŋu ringo Fin.: rengas rôŋo(#2) pneŭo
10. sólmu nodo Fin.: solmu sélmi maŝo
11. zémi tero Ltv.: zeme zômo(#3) medio
III.: a - o
1. ájru kuriero Gt.: airus ójro(#4) anĝelo
2. ási aĵo Est.: asi (Fin.: asia) óso objekto
3. ćánjo leĝo Vj.: chánh ćónju rajto
4. dźja- -famili- Ĉin.: jiā-tíng, jiā-shŭ dźjo- -familieg-
5. mátlo(#5) bildo Lit.: matyti + l mótlu foto
6. mjáko tendo Nen.: myak mjóku jurto
7. mókśu nodo Sem.: mokesch mákśo maŝo
8. náśti ŝarĝo Lit.: našta na-nóśta ŝargi
9. njódo urintubo, uretro Jap.: nyôdô njádo tubo
10. pláto folio (nebot.) Ger.: Blatt (Toĥ.A: pält, B: pilta) plóto bileto
11. sámlo supo Km.: såmlå sómli buljono
12. twáŋu akcento Pat.: twang tvóŋa emfaza
IIIb.: aw - ow
1. áwto aŭto = ówtu veturilo
IV.: a - u
1. ási aĵo Est.: asi (Fin.: asia) ûsu(#6) subjekto
2. hádi limo Ind.: hadi húdo dogano
3. jáśa blu-verda Tzel.: yaš júśo turkiso
4. ljútu ŝtrumpo Enc.: l'utu' ljátu ŝtrumpeto
5. na-ráśta skribi Lit.: rašti rúśtu artikolo
6. rátu rado Fin./Lit.: ratas rútu vagono
7. na-vúta tiri Sva.: -vuta vâtu(#7) trajno
IVb.: aj - uj
1. na-bújka fleksi, kurbigi Turk.: bükmek bájku arko
V.: ´ - ^
1. bóni radiko Vj.: bổn bôno principo

Roza signifas 'lingve'.

RIM: Ne eblas meti formon estigatan per ablaŭto kiel novan bazan vorton, tiel ke estiĝus "ĉeno". Tio kaŭzus mikson de la ablaŭto-vicoj kaj pro tio ne permesatas. Krome ne eblas meti iun bazan vorton en du malsamajn ablaŭto-klasojn. Tamen ekzistas unu escepta grupeto, nome ási "aĵo", óso "objekto", ûsu "subjekto", ázi "substanco".

La primara ablaŭto ĉi tie ne gravas! La formoj el la primara skemo supre eĉ povas "migri" en malsamajn ablaŭto-vicojn!

Se la baza kaj devena fomoj estas substantivoj, povas okazi genro-distingo.

b) alterno de konsonantoj / kítri subúnjorini

- Primara (t.e. etimologia) alterno / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) kítri

Vorto Sinonimo Etimo Senco Komento Alterno Skemo
dvípo apśúro, śími Sans.: द्वीप [dvipá] insulo parencaj d - t voĉeco
tvípo bùmi-déjlo, zèmi-déjlo Km.: ទ្វីប [tviip] kontinento
gjála "blanka": béla, júrka;
"hela": léwka;
"luma": árga, féna, sála
Irl.: geal blanka; hela; luma parencaj g - gj velaro - palatalo
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo(#1) flava
géla śára Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo(#1) flava   g - k voĉeco
kélva rúda Mpĉ: kelu ruĝa  
na-kéjsta   Lit.: keisti ŝanĝi > varii parencaj st - t(#2) ?
kéjtu   Lit.: keitìmas ŝanĝo > varianto
na-kísta   Lit.: kìsti ŝanĝi
ta   Lit.: kìtas alia
gi lajgájko Ger.: Lage situo parencaj g - gj velaro - palatalo
na-lájga   Ger.: liegen & Angl.: lie [laj] kuŝi
na-lágja naendéta Tag.: lagyan enmeti  
na-lúkima na-máta TokP.: lukim vidi parencaj (?) k - ks velaro - afrikato
na-lúksja(#3) na-d¸ágetja Het.: luktsi heligi
na-mála   Het.: mallai, Lit.: málti, Gt./Mn.A.Ger.: malan, Isl.: mala mueli parencaj l - lj moleco
ljo   Alb.: mjell, miell-i, Mn.A.Ger./Mn.Sak.: melo faruno
lka   Het.: palhi- 'breit' larĝa   l - r lateralo
rka vípsa, magála Het.: par-ku-us (parkus) alta  
mu   Fin./Est.: puu "arbo; ligno" & Ger.: Baum (dial.) Bôm arbo   m - v labialo
vo móku, zúru Fin./Est.: puu "arbo; ligno" ligno  
up' on' Pld.: up, op, Nld.: op, Angl.: up [ap], Sve.: upp sur parencaj - aldono
na-úpsa(#3) na-gúma Het.: up-tsi leviĝi (pri suno) s

- Sekundara (t.e. analogia) alterno / ékema (t.t. sémća) kítri

Baza Senco Devena Senco Etimo Senco Alterno
Voĉeco
ási aĵo ázi substanco Est.: asi (Fin.: asia) aĵo s - z
tóva bona dóvo higieno Heb.: tov bona t - d
Lateralo
lśi vetero rśu klimato Kor.: nalŝŝi vetero l - r
Afrikato
tiépi dokumento ćiépu legitimilo Ĉin.(Gabl.): tiep dokumento t - ć
tóva bona -ćóva flegi Heb.: tov bona t - ć

c) Kombino

Eĉ eblas kombino el konsonanta kaj vokala alterno, ĉe kiu la pozicio de konsonanto varias.

Primara (t.e. etimologia) kombino

Vorto Sinonimo Etimo Senco Komento Alternoj
géla śára, tútea Pld.: gäl, Mn.Sak./Mn.A.Ger.: gelo flava e - a kaj g - gj
gjála júrka(1); léwka(2) Irl.: geal [g'al] blanka; hela; luma

Sekundara (t.e. analogia) kombino

Baza Senco Devena Senco Etimo Senco Modelo
dálga(#1) longa na-dlága etendi Rus.: долгий, Slov.: dolg(#2) longa Ĉin.: [cháng](#3) "longa" -> [zhāng](#4) "streĉi" (Mn.Ĉin.: *drjaŋ ->*trjaŋ(#5))
dólga longa na-dlóga streĉi

d) Aldonaj konsonantoj / Gudájari subúnjori

En alia ĉapitro mi nomis tion "diferencigaj konsonantoj".

Baza vorto Senco Etimo Kun aldona konsonanto Senco
di flanko Ur.: bedë dzi(#1) paĝo
-ber iam Som.: ber rti dum
éjdi patrino Mez.A.Ger.: eide(#2) éjdzi(#3) materio
éjo(#3) materialo
na-géra fari Isl.: gera na-gérsa(#4) labori
na-héma havi Pld.: hemm' na-hémpa posedi
héva bona Fin.: hyvä, Est.: hea hójta(#5) ĝusta
is' ekster; el Rus.: из [iz] na-ísna konsisti
gi glacio Hung.: jég ksi glaciaĵo
na-júpa nombri Keĉ.: yupay psi komputilo
na-júpta komputi
ta alia Lit.: kitas, kita tri alterno
kvaw kiel gváwtu(#6) modo
po folio Lit.: lapas, Ltv.: lapa psa plata, ebena
na-máta vidi Lit.: matyti tlo(#7) bildo
ti okulo Gr.: matí & Ind./Tag./Fiĝ.: mata
na-méda scii Mong.: мэдэх [medeĥ] na-métka koni
na-páwa(#8) moviĝi Keĉ.: paway wasi(#9) aŭto
pu- lign(aĵ)o Fin./Est.: puu mu(#10) arbo
vo ligno
ru fajro Gr.: pur na-púrna(#11) bruli
-ruk direkte al, cele al Kark.: -ruk kti direkto
Ki-taka Kitaka Sva.: ki- + Sur.: taki toákti konversacio
na-tóka paroli Tokp.: tok
-tuk(#12) ĝis Keĉ./Tar.: tuku- kti celo
li seĝo Ger.: Stuhl & Fin.: tuoli ldi tablo
zvóno sono Rus.: звон [zvon] zvóo tonemo
zvónko tono

Al la sekva ĉapitro
12.02.2021