Kitakujo 

Estiĝo de gramatikiloj el vortoj

Dum la evoluo de multaj lingvoj aŭ eble ĉiuj el iuj vortoj povis estiĝi kazaj afiksoj, morfemoj por verbaj tempoj aŭ io tia.

La Kitaka lingvo ankaŭ konas tiel nomatajn disigojn (Germ.: Spaltungen [Laŭ "Sekundäre Flexionsbildung"]).

Deklinaciaj morfemoj

Kazaj morfemoj

Normalaj
Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Hung.: bél;
Angl.: belly
béli "ventro; intesto"
/Mn.Kit./ ankaŭ "visceroj"
-bep "en"  #1 laŭ hungara(#2) modelo
-ben "en -n"  #3
-bes "de en"  #4
Ĉi.: zài -dzája "troviĝi" -saj <lokativo 2> kun -ku kaj -ket diferencigas la lokajn apoziciojn
Jap.: jōtai dźóti "stato; eco" -dźot "kiel"  
Kaz.: ketiw ti-kéta /PraKit./,
te-kéta /Mn. Kit./ "foriras, -i"
-ket "de; el" <ablativo> kun -saj kaj -ku diferencigas lokajn apoziciojn
na-skéta "foriri"
Pl./Slvk.: ku ku "al" -ku "al" <lativo> kun -saj kaj -ket diferencigas lokajn apoziciojn
Rus.: от [ot] ot "de" -t "de" <agentivo> ĝi nur estu uzata kune kun la pasivo
Est.: pea, Fin.: pää péa /PraKit./,
péo /Mn.Kit./ "kapo"  #5
-pep "super" laŭ finna(#6), estona(#7), hungara(#8)
kaj vepsa(#9) modeloj;
dua variaĵo malsupre
-pen "super -n"  #10
-pes "de super"
Keĉ.: waki wákjari "kelkaj" -wak <partitivo>  
Kaz.: keliw na-kêla "veni" #11 -kel "de, el, ekde  
Sociolektaj
Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Hung.: gyomor 'Magen' djómo /PraKit./ "stomako"  #1 -djon "maldekstre al"  #2 la stomako troviĝas maldekstre
en la ventro
-djop "maldekstre ĉe"
-djos "maldekstre de"
Vj.: gan 'Leber' gána /PraKit./,
gáni /Mn.Kit./ "hepato"  #3
-gan "dekstre al"  #4 la hepato troviĝas dekstre
en la ventro
-gap "dekstre ĉe"
-gas "dekstre de"
Ger.: hinter hínti /Mn.Kit.(Dial.)/ "malantaŭo"  #5 -hin "malantaŭ -n"  #6  
-hip "malantaŭ"
-his "de malantaŭ"
Rus.: низ [niz] nízi /Mez.Kit./ "subo"  #7 -nip "sub"  #8
níza "malalta" -nin "sub -n"  #9
-nis "de sub"
Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran píre(vo)- "antaŭ" -pirp "antaŭ"
-pirn "antaŭ -n"  #10
-pirs "de antaŭ"
Jap.: ue-(ni) o /Mn.Kit./ "suro"  #11 -wep "sur"
-wen "sur -n"  #12
-wes "de sur"

Numeraj morfemoj

Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Kaz.: eki ek "du" -ki "du -j" <dualo> Laŭ modelo de Kamasa; Fiĝia, Litova kaj Slovena
lingvoj  #1
éki "duo"
Nub.: lím 'to collect, gather',
Ar.: limm 'collect!'
na-líma "kolekti" -ri "-j" <pluralo> l fariĝis r por havi distingon disde la sufikso -ol-
(nur necesas ĉe o-finaĵaj substantivoj), kaj m perdiĝis

Adpoziciaj morfemoj

Etimo Vortoj Gramatikilo Pre-/Postpoz. Rimarkoj
Turk.: alt álta /PraKit./ "malsupro"  #1 alt' "sub" Prep.  
altvo' "sub" Postp.  
Ur.: bedë bédi "flanko" béde "ĉe, flanke de" Postp.  
Sve.: i +
Lat.:locus
lôku "loko; ejo" #2 ilóke "anstataŭ" Prep. dua variaĵo malsupre
Keĉ.: yupay na-júpa "nombri" jup "po" Prep.  
Ĉi.: kip (na-)kípa "atingi" kípe "ĝis" Postp.  
Lat.: causa káwsu "kaŭzo" koas "pro" Prep. dua variaĵo malsupre

Konjugaciaj morfemoj

Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Frc.: commencer "komenci" ti-kómsa /PraKit./ "komenci, eki" ko- "ek-"  
Jap.: kou (Lao.: khɵɵ) na-kówa "bonvoli" kow- "bonvolu ..."  
Ind.: mau maw "voli; deziri" mo- "-os"  
Esp-o: voli, Ger.: wollen,
Lat.: volere, Okc.: voler
vol {II} /PraKit./ voj- "-os" K-u Rum.: voi
> na-vola "voli"
Fin.: tehdä, Hung.: tenni ti-tékta, ti-téna /PraKit./ "faras, -i"  #1 te- "-as"  
Keĉ.: ruway rúwa "aktiva" ru- "-ant-"  
rul- "-int-"  
rus- "-ont-"  
Angl.: be & Vj.: bị #2 bíja "pasiva" bi- "-at-"  
bil- "-it-"  
bis- "-ot-"  
Uzb.: uzun úzuna "longa" -zun "tiel longe ke" konverbo
Lit.: metas méti "tempo" -met "dum" #3
Kaz.: keliw na-kêla "veni" #4 -kel "ekde"
Lat.: locus lôku "loko; ejo" #5 -lok "anstataŭ"
Enc.: ńe-ś na-njéśa "ne" -njeś "sen"
Sva.: -ingi 'viele' íŋa "multa" -- "multe" Modalaj afiksoj
Fiĝ.: lailai 'klein' lájla "malgranda, eta" -lajl- "maltro"
Uzb.: oz 'wenig' ózaw "malmulte" -oz- "malmulte"

Vortfaraj morfemoj

Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Ind.: asli ásli "praulo" asli- "pra-"  
Ĉuv.: ast ásto "metiisto" -ast- "-ist-"  
TokP.: bek, bekim na-béka "reesti" bek- "re-, retro-"  
Esp-o: daŭri, Ger.: dauern na-dáwra "daŭri" daw- "-ad-"  
Ĉi.: hiep hiepu /Mn.Kit./ "kapo,
ĉefo"
-iep- "-estr-"  
hiapu, hīpu "kapo, ĉefo " Dialekte restis, sed kun ablaŭta varianto.
Ĉi.: kĕ-yĭ kej {II} /PraKit./ "rajti"  #1 -kej- "havi permeson,
rajti"
ĉe verba radiko
TokP.: mek-, Pat.: mek (Klk.: ma-) ti-mé(j)ka /PraKit./ "igi" me- "-ig-"  
Jap.: nan(i) "kio"; Sva.: nani "kiu", Ling.: náni;
Prj.: nan "kial"; Nahl.: nân "kio"
náne "kiu", náno "kio" namt- "kiu scias" laŭ litova(#2) modelo
Mong.: мэдэх [medeĥ] na-méda "scii"
Hung.: nem nem "ne" nemt- "mi ne
scias"
laŭ rumana(#3) modelo
Mong.: мэдэх [medeĥ] na-méda "scii"
Fin.: pää, Est.: pea péo /Mn.Kit./ "kapo"  #4 pao- "ĉef-" modelo ekzistas en
Germana: Haupt(-),
Bret.: penn 'Kopf', penn- 'Haupt-'
Kaj Irl.: ceann- 'Haupt-'
alia variaĵo supre
Rus.: вертеть [vertetj] na-vérta "turni" ve- "-iĝ-" simila sencoŝanĝo okazis en la
ĝermanaj lingvoj

Pronomaj morfemoj

Etimo Vortoj Gramatikilo Rimarkoj
Est.: asi ási "aĵo" -ase en sum-ase "io" laŭ angla(#1) kaj persa modeloj
Lit.: metas, Mn.Pr.: mettan méti "tempo" -met en sum-met "iam"
It.: piazza, Kr.: pjaca,
Hung.: piac, Alb.: pjac/ë, -a
pjási "loko" -pjas en sum-pjas "ie"
Keĉ.: rúna rúni /Mn.Kit./ -ru en sum-ru "iu"
rúnu "homo"
Gt.: sums súmi, súmo, súmu /Mn.Kit./ "iu; io" sum-ase "io"
sum-ru "iu"
sum-pjas "ie"
sum-met "iam"
Som./Soktr.: ber béru /Mn.Kit./ "tempo"  #2 -ber "-iam" en kvúber "kiam", temúber "tiam"
Tlng.: lan láni /Mn.Kit./ "ejo",
lána /PraKit./  #3
-lan "-ie" en kvílan "kie", témilan "tie";
laŭ uzbeka(#4) modelo
Lat.: causa kaúsi /PraKit./
-kos "-ial"  #5 en kvíkos "kial", témikos "tial";
alia variaĵo supre
káwsu "kaŭzo"
Lit.: tìk tik "nur" -tike "<ekskluda pron.>"  
Mong.: том [tom] tomè /PraKit/ "granda",
tóma /Mn.Kit.(dial.)/ "granda;
multkvanta"  #6
-tom "-iom" en kvítom "kiom", témitom "tiom"
ktp.

Pliaj gramatikigoj ĉe la pronomoj troviĝas en la ĉapitro pri sum-dialekto.

Adverboj

Etimo Vortoj Gramatikilo Nunaj formoj Rimarkoj
Ĉeĥ.: dolína dóli "valo" dôlaw /Mez.Kit./ "malsupre" nun: anć Samtempe la ĉeĥa modelis per dole "malsupre",
dolní "malsupra", dolů "malsupren";
Par. Sor.: dele "malsupren", delka, deleka
"malsupre", deln/i, -ja, -je "malsupra";
Pld.: dal [dål] "malsupren", Ger.: Tal "valo"
dôla /Mez.Kit./ "malsupra" nun: ánća
dôlawku /Mez.Kit./ "malsupren" nun: ánćku

© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, komencita la 7an de septembro 2004, aktualigita je 06.12.2015