Kitakujo 

La "Kitakaj" konverboj / tla kitákari sàm-gèra-sónori

Konverboj estas specialaj adverbaj verboformoj, kiuj ne estas finitaj nek nominalaj. (Detaloj pri tio troviĝas en la vikipedia artikolo.). Ili ekzistas en diversaj lingvofamiloj, inter alie mongolaj, tjurkaj kaj tunguzaj. La Kitaka parte transprenis finaĵojn, parte nur la modelojn.

RIM: Ili nur ekzistas en la "toka-me-dialekto", ĉiuj dialektoj de la alta Kitaka, suda subgrupo de meza Kitaka, ĉiuj dialektoj de la Tivada, ĉiuj partoj de la Joźika, ĉiuj dialektoj de la Tivuka kaj en la Dęgutia. Ili mankas en la Dźiga, Dzitaka, Dzitak-najbaraj dialektoj, Njaka kaj en la okcidenta parto de la norda subgrupo de la meza Kitaka. Krome la neregulaj verboj, kiel ekzemple dao, jem, nur povas havi kelkajn konverbajn formojn.

Komuna trajto de konverboj

Komuna trajto estas la fina -a, post kiu aperas la konverba sufikso, sed antaŭ kiu povas aperi verba voĉo. Nur la neligendaj neregulaj verboj ne havas ĝin.

Diversaj specoj de konverboj

En la Kitaka lingvo ekzistas du tipoj de konverboj, nome temporilataj kaj kondiĉaj.

Temporilataj

La tempoprefiksoj (te-; la-; sje-, mo-, voj-) resp. modoprefiksoj (vu-; go-, -j; ma-) nur aperu en la ĉefpropozicia verbo!

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
Transprenitaj
-ź Var.: -iź, -źi,
Dial.: -źë
-ante Mong.: -ж (-ч) [ĝ (ĉ)] Cásu pádaź, lamírzetja. Neĝante malvarmiĝis. Keĉ.: -stin;
Mong.: -ж;
Mar.: -шыла
Lat.: -ēns
Lit.: -nt
Ótu temójta sáwge
tla páwturin wákaź.
Oto lavas al si la
piedojn plorante.
Mu téon pítaź teístua. Mi teon trinkante sidas.
-jed Var.: -ejd -inte Mong.: -ээд, [-êd],
-гээд [-gêd](#1)
Úkćajkon ántajed, mu
lagáma témilanku.
Fininte lernejon, mi
venis ĉi tien.
Mar.: -меке
Lat.: -tus/-sus/-ta/-sa
Lit.: --us
Var.: -iad Mong.: -иад [iad] Mu kípiad laengéja házun. Atinginte mi eniris la domon.
-sjak Var.: -sjaś -onte Gron.: -ssaq (plurale -ssat) 'zukünftig'(#2) Mu kogéjasjak tewásujna. Ekironte mi vestas min. Lat.: -ūrus/-ūra
Lit.: -siant
-ges   kiam Baŝ.: -гәс [-gäs](#3) Mu kwétaku gámages
cámcon tenúgva.
Kiam mi venas hejmen,
mi malvestas mian jakon.
Turk.: (y)ince;
Uzb.: -gach
-tejl(#4) Var.: -etl ĝis kiam Mong.: -тэл [-tel](#5) Lo lamáka, cádlatejl. Ili manĝis, ĝis ili satis.  
Búso gámatejl, Útu lavára. Utuo atendis, ĝis kiam
la buso venis.
Turk.: -(y)inceye
kadar, -(y)ene kadar
-mos Var. -mok tuj kiam Mong.: -могц [-mogc](#6) Cádla ésamos, mu
tekogéja gérsajkoku.
Tuj kiam mi estas sata,
mi ekiras al la laborejo.
Turk.: -r -mez,
Uzb.: -gach
Gramatikigo
-zun(#7)   tiel longe kiel Uzb.: uzun Mu ŋénazun vojćíta. Tiel longe kiel mi havas
tempon, mi legos.
Turk.: -dikçe
Mu gérsazun nem tevóla
nahéjrikta.
Tiel longe kiel mi laboras,
mi ne volas esti ĝenata.
-met(#8)   dum Lit.: metas Útu kwétaw ésamet
téon lapíta.
Dum Utuo estis hejme
li trinkis teon.
Turk.: -ken
Mú tókamet Paolu
káwkun laéta.
Dum mi parolis Paŭlo
manĝis kukon.
Fin.: -essani(#9)
-kel(#10)   ekde Kaz.: keliw Mu gérsakel mas
púlinwak tehéma.
Ekde kiam mi laboras,
mi havas pli da mono.
Turk.: -(y)eli

La variaĵoj de la unuaj tri konverboj estas aplikataj ĉe neregulaj verboj, kiel ekz. jem "malami" > jémiź "malamante", kip "atingi" > kípejd "atinginte", kípetl "ĝis kiam atingas" (Apud regula: na-kípa > kípajed kaj kípatejl).

Jen devenaj konverboj, kiuj estiĝas el temporilataj.

Kitaka Senco Funkcio Etimo Ekzemplo Senco Modelo
díhaź(#1) dirante(#2) cito Ĉer.: diʔ + Mong.: -ж [ĵ] "Hévan dínon" díhaź
Páolu sáwtap(#3) áhhuge
ladíha.
"Bonan tagon", diris
Paŭlo al sia frato.
Mong.: гэж [geĝ](#4),
Baŝ.: тип [tip],
Tat.: дип [dip],
Uzb.: deb,
Turk.: diye [dije]
"Kvílan teésa túde míco?"
díhaź Ótu laprása.
"Kie estas via kato",
demandis Oto.
Íti „kvílan tezíva Útu?“
díhaź laprása.
"Kie loĝas Uto",
demandis Itino.
"Mu nem teméda" dihaź
Paolu laćáska.
"Mi ne scias",
respondis Paŭlo.
penso "Kvon mu goćína?" díhaź
ému lamiéta.
"Kion mi faru?", li
pensis.
-gespir(#5) antaŭ ol - Baŝ.: -гәс [-gäs] + -pir- Mu pojsgámagespir
sámlon ladèlimáka.
Antaŭ ol foriri
mi tagmanĝis supon.
Turk.: -meden önce
Tib.: -g'ong-la, -ngöön-la
-ćinejd post kiam - A.Sor.: činić "fari" + -ejd Útu sámlon máka-ćìnejd
lasvápa.
Post kiam Uto manĝis
supon, li dormis.
Mong.: тэгээд [tegeed](#6)
-gespas(#7) Baŝ.: -гәс [-gäs] + pas Íti káwkun pékagespas
lapúrija.
Post kiam Itino
bakis kukon, ŝi
promenis.
Turk.: -dikten sonra
Regionaj kombinoj
-gesber(#8) ekde kiam     Mu gérsagesber mas
púlinwak tehéma.
Ekde kiam mi laboras,
mi havas pli da mono.
 
-gesgam(#9) ĝis kiam     Búso gámagesgam, Útu
lavára.
Utuo atendis, ĝis kiam
la buso venis.
 
Kondiĉaj

La tempoprefiksoj (te-; la-; sje-, mo-, voj-) resp. modoprefiksoj (vu-; go-, -j; ma-) nur aperu en la ĉefpropozicia verbo!

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
Transprenitaj
- (Var.: -ewć) okazo senatente al
alia; kvankam
Mong.: -вч [-vĉ]
(post vokalo)(#1)
Ínti gjálzawć,
vin nem teméla.
Kvankam la suno brilas,
ekstere ne varmas.
 
-mjon se Kor.: -myôn Púlin hémamjon,
mu vukáwpa házun.
Se mi havus monon,
mi aĉetus domon.
Jap.: -tara,
-(r)eba, -to;
Tib.: -na;
Mong.: -вал, -вол,
-вэл, -вөл, ...
-man sed Kor.: -man Káfun nem pítaman,
mu téon lapíta.
Mi trinkis teon, sed
ne (trinkis) kafon.
 
-caŋ ĉar Tib.: -tsāng Su gjúpacaŋ nem
tehéma púlin.
Ĉar vi (ci) estas stulta,
vi ne havas monon.
Turk.: -diği için;
Tlng.: -meH
Gramatikigo
-lok(#2) anstataŭ Lat.: locus Mu svápalok teláwla. Anstataŭ dormi mi
kantas.
Turk.: -mektense;
Baŝ.: -ҒАнсЕ(#3),
Uzb.: -guncha
-njeś(#4) sen Enc.: ńe-ś Íti źémljon étanjeś téon
lapíta.
Itino trinkis teon sen
manĝi bulkon.
Mar.: -де/-те;
Jems.: -nǒy
Funkcioŝanĝo
-guj(#5) sen Mong.: -гүй [-güj] Útu léjpin étaguj téon
lapíta.
Utuo trinkis teon sen
manĝi panon.
Turk.: -meden;
-meksizin
Mákaguj va pítaguj
gúmo nem teéltkepa.
Sen manĝi kaj sen
trinki homo ne povas
vivi.
Fin.: -matta(#6)

Jen devenaj konverboj, kiuj estiĝas el kondiĉaj.

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
étjawć kvankam Rus.: -еть [-etj] + Mong.: -вч [-vĉ] Cásu lapáda étjawć,
vin nem temírza.
Kvankam falis neĝo,
ekstere ne malvarmas.
Mong.: боловч [bolovĉ](#1)
búlawć Baŝ.: булыу, Tat.: булырга(#2)
+ Mong.: -вч [-vĉ]
Cásu lapáda búlawć,
vin nem temírza.
díhawć sed Ĉer.: diʔ + Mong.: -вч [-vĉ] Ancádla ínke teésa díhawć,
mu doŋś lamáka.
Mi ĵus manĝis, sed
ankoraŭ estas malsata.
Mong.: гэвч [gevĉ](#3)

Kombinoj de konverboj kun ĉefaj verboj

Ĉefe du el la konverboj povas esti kombinataj kun ĉefa verbo por esprimi sencon, por kio alie uzeblas adverboj.

Kombinoj kun konverboj je -ź

La kombinoj esprimas certajn verbajn aspektojn, dum kio la senco de la radiko de la konverbo reteniĝas en la kombino, kaj la cefverbe uzata radiko nur liveras la aspekton.

Ĉe tjurkaj verboj estas ĉefe uzata la antaŭtempeca konverbo (je -p), dum ke la Kitaka uzas la samtempecon (je -ź). Sed por la ĉiteaj kombinoj iu ajn tempa diferenco malgravas. Ĉe mongolaj verboj la tempeco samas al la Kitaka.

Ĉefa verbo Laŭvorte Senco Ekzemplo Traduko Modelo Wörtlich
Tjurkaj modeloj
na-déta(#1) meti ago okazis senpripense Mu témon díhaź ladéta. Mi eldiris tion tiel. Kaz.: -a sal-ïw legen
na-tínda sendi ĝentila peto(#2)     Kaz.: -p jiber-iw schicken
Komenco de ago β
na-gájba preni mallonga ago Ópeterjo mun lúkimèmaź lagájba. Instruisto alrigardis min. Baŝ.: -п ал- nehmen
na-óda foriri ago kaŭzas ŝanĝon Rjùmo-árg-elo dégaź laóda. La lampo difektiĝis. Kaz.: -p ket-iw;
Baŝ.: -п кит-
weggehen
na-skéta Rjùmo-árg-elo dégaź laskéta.
na-kwánza komenci komenco de ago Mu tókaź lakwánza. Mi komencis paroli. Uzb.: -a boshlamoq beginnen
Daŭro de ago β
na-géja iri iompostioma transiro Rúdvopi dínori ćótetjaź tegéja. En aŭtuno la tagoj iom
post iom mallongiĝas.
Baŝ.: -п бар- gehen
na-ćíka paŝi ago daŭras aŭ ripetiĝas Útu pékajkopi gérsaź tećíka. Utuo en bakejo laboradas. Kaz.: -p jür-iw;
Baŝ.: -п йөрө-
schreiten /
gehen, laufen
na-lájga kuŝi ago ankoraŭ ne ĉesis kaj
ĵus enfokusiĝis resp. daŭras
Kve wákaź telájga? Ho, kiu do ploras tie? Kaz.: -p jat-ïw;
Baŝ.: -п ят-
liegen
Ŋári Dvíkipi zívaź telájga. Ni loĝas en Dviko.
na-aśóla resti ŝanĝo de stato, kiu poste daŭras Máksu bímin bístraź laaśóla. Makso forgesis ideon. Kaz.: -p khal-ïw;
Baŝ.: -п ҡал-
bleiben
na-líkta Máksu bímin bístraź lalíkta.
na-stéja stari stato estas priskribata resp.
regula aŭ limigita ago
Rjùmo-árg-elo dégaź testéja. La lampo lumas. Kaz.: -p tur-ïw;
Baŝ.: -п тор-
stehen
Púlin nem dájaź stéjaj! Ne donu monon!
Fino de ago β
na-dágma starigi estas esprimata la rezulto de ago Íti témon ger dájaź ladágma. Itino jam hieraŭ donis tion. Kaz.: -p khoy-ïw;
Baŝ.: -п ҡуй-
stellen
na-dája(#a) doni ago havas rezulton kaj estis
farita por alia
Mu káwkun káwpaź Ítimut ladája. Mi aĉetis kukon por Itino. Kaz.: -p ber-iw;
Uzb.: -b ber-moq;
Baŝ.: -п бир-
geben
Mongolaj modeloj
na-ésa(#b1) esti progresiva formo Mu káwkun étaź teésa. Mi estas manĝanta kukon. Mong.: -ж байна sein
na-kwánza komenci ekago Útu káwkun étaź lakwánza. Utuo komencis manĝi kukon. Mong.: -ж эхлэх beginnen
na-túkua(#b2) fini maleko, finigo Íti sámlon étaź latúkua. Itino finis manĝi supon. Mong.: -ж дуусах aufhören,
enden
na-dája(#a) doni ago havas rezulton kaj estis
farita por alia
Mu káwkun káwpaź Ítimut ladája. Mi aĉetis kukon por Itino. Mong.: -ж өгнө geben
na-máta(#b3) vidi provo Paolu gámaź sjemáta. Paŭlo provos veni. Mong.: -ж үзнэ sehen
Japanaj modeloj
na-máta(#b3) vidi provo Íti témon mákaź momáta. Itino provos manĝi tion. Jap.: -te miru sehen
na-tárna lasi akcentado de la rezulto de ago Mu dvárin hápaź latárna. Mi lasis la pordon malferma. Jap.: -te oku lassen
na-ésa(#b1) esti progresiva formo Paolu jájkon mákaź teésa. Paŭlo estas manĝanta ovon. Jap.: -te iru(#3) sein
na-túkua(#b2) fini maleko, finigo Wátu rúmun témzintjaź latúkua. Vatuo finis purigi la ĉambron. Jap.: -te shimau beenden
na-dája(#a) doni ago havas rezulton kaj estis
farita por alia
Mu káwkun káwpaź Ítimut ladája. Mi aĉetis kukon por Itino. Jap.: -te ageru geben(#4)
na-páta ricevi ago estas ricevata de la
subjekto
Rénu Źéni-ket búkun ćítaź
lapáta.
Reneo igis al si voĉlegi
la libron de Ĵenino.
Jap.: -te morau(#5) bekommen
Júru sáwtap(6) mámiket búkun
dáraź lapáta.
(#7)
Georgo ricevis de sia patrino
libron donace.
Bámbo sáwtap(6) mámiket jéksin
káwpaź tepáta.
(#8)
Al la infano glaciaĵo estas
aĉetata de la patrino.
Kombinoj kun konverboj je -jed

Ekzistas kelkaj skemoj, parte laŭ diversaj turkidaj lingvoj. Ĉi tiuj skemoj estas aplikataj, se tempa diferenco inter konverbo kaj ĉefa verbo estas imagebla

Ĉefa verbo Laŭvorte Kombina
senco
Modelo
Skemoj kun movaj verboj
na-géja iri for- Uzb.: -b bor-moq
na-gíra eniri en- (en ion) Tat.: -p ker-;
Baŝ.: -п ин-
na-gáma veni al- (al io) Uzb.: -b kel-moq;
Baŝ.: -п кил-
na-skéta foriri for- Baŝ.: -п кит-
na-ída eliri el- (el io) Baŝ.: -п сыҡ-;
Tat.: -p çığ-
Skemoj kun verboj de transdono
na-dája doni   Uzb.: -b ber-moq
na-gájba preni   Uzb.: -b ol-moq

Jen ekzemploj laŭ la supre menciitaj skemoj.

Konverbo Laŭvorte Ĉefa verbo Laŭvorte Kombina
senco
Sinonimo Ekzemplo Traduko Modelo
Ekzemploj
na-gájba preni na-géja iri porti na-béra Útu ćántin gájbajed lagéja. Utuo portis tekon. Tat.: alıp barırğa,
Uzb.: olib bor-moq
na-gáma veni alporti na-gu-béra(#1) Íti ćántin gájbajed lagáma. Itino alportis tekon. Uzb.: olib kel-moq
na-gíra eniri enporti na-en-béra(#1) Máksu túldin gájbajed lagíra. Makso enportis tablon. Tat.: alıp kerergä
na-ída eliri elporti na-is-béra(#1) Íti hhógun gájbajed teída. Itino elportas la rubaĵon. Tat.: alıp çığarğa
na-mújda vendi na-gájba preni aĉeti na-káwpa,
na-búgja,
na-sómba
Háku cámcon mújdajed lagájba. Hakuo aĉetis jakon. Uzb.: sotib ol-moq,
Turk.: satın almak,
Tat.: satıp alırğa
Íti kólpon mújdajed lagájba. Itino aĉetis ĉapelon.
na-jáśka trovi trovi   Paolu jáśkajed kólpon lagájba. Paŭlo trovis ĉapelon. Uzb.: topib ol-
na-tópa   Paolu tópajed kólpon lagájba
na-ráśta skribi na-dája doni skribi   Íti sójnun ráśtajed sjedája. Itino skribos leteron. Uzb.: jozib ber-
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 14.09.2017