Vetero / nálśi
| círa(#1) |
malvarma |
Tar.: cir-a (Keĉ.: chiri) |
círima |
malvarmeta |
círegva |
malvarmega |
| kisína |
Alg.: kisina |
kisíneka,kisín-ima |
kisínegva |
| mírza(#2) |
Slov.: mrzel, (adv.) mrzlo |
mírzima |
mírzegva |
| dágu, -i |
varmego |
Lit.: dãgas |
andága |
malvarmega |
dága |
varmega |
| méla |
varma |
Hung.: meleg, Ostj./Ĥant.: mêlëk;
Kalm.: mel^ün |
méleka |
varmeta |
mélegva |
| tépa |
Ukr.: те́плий [teplyj], teplo, Slvk.: teplý(#3) |
tépima |
tépegva |
| stúpu |
grado |
Ĉeĥ.: stupeň |
|
|
|
|
| tèpo-stójku(#4) |
temperaturo |
vidu supre + Ma.Sor.: stołk |
|
|
|
|
- #1: Eblas krome derivi el tio ekz. circújto "neĝo", inspirita de Tkp.: [ko lete] 'snow' ("neĝo").
- #2: Variaĵo: mírzla.
- #3: Parencas Slvk.: teplo 'Hitze' ("varmego"), Rus.: тёплый [tëplyj] 'warm' ("varma"), топить [topítj] 'heizen, einheizen, beheizen, feuern; ...' ("hejti"), Sans.: तपस् [tápas], tápus, tapti, Bng.: tap 'Hitze' ("varmego"), Per.: tab 'Fieber' ("febro"), Luv.: tapašša 'fever' ("febro"), Toĥ.B: tsatsápau 'warmed' ("varmigita") kaj eĉ iel similas Kor.: tôbda 'heiß sein, warm sein' ("esti varm(eg)a").
- #4: Pruntetraduko laŭ Fin.: lämpötila, el lämpö 'heat' ("varmo") kaj tila 'state' ("stato").
b) Heleco / léwkeśo, gájśeśo
| léća |
malhela |
Snĉ.: ɬeč, ȽÁĆ /ɬéč/(#S) |
| támna |
Kr.: taman |
| gájśa |
hela |
Ltv.: gaišs |
| léwka |
Gl.: leucos |
c) Sekeco / śáwseśo, kúseśo
| némla |
malseka |
Turk.: nemli 'feucht, naß' |
| kúsa |
seka |
Kom.: кос [kos], koś?, Mar.: кукшо [kukŝo](#1) |
| śáwsa |
Lit.: sausas & Kopt.: ŝow(e) |
| saema |
malseketa |
Km.: សើម [saəm] |
d) Ĉielo / népsu, dáŋu
| álpsi |
nubo |
Het.: 𒀠𒉺𒀸 [alpas] |
paálpsa |
sennuba |
| júni |
Ĉin.: 雲 [yún] |
pajúna |
| mégi |
Ind.: méga, Sans.: मेघ [megha], Bng.: মেঘ [megh] |
paméga |
| wásko |
Kri.: wasko |
pawáska |
| dáŋu |
ĉielo |
Mn.Pr.: dângus, Dangus |
|
|
| népsu |
Het.: 𒉈𒂊𒁉𒅖 [nepiš] |
|
|
| dźálo |
fulmotondro |
Uzb.: dshala |
|
|
| fúu(#1) |
ĉiu vetero(#2) |
Jap.: fuu |
|
|
| gelápa |
malhela; nuba |
Ind.: gelap |
|
|
| grómu |
tondro |
Rus.: гром [grom] |
na-gróma |
tondri |
| kílatu |
fulmoradio; fulmo |
Ind.: kilat |
|
|
| kìlato-derógu(#3)(#4) |
ĉielarko |
Ind.: kilat + Rus.: дорога & Heb.: dereg ktp. |
|
|
| kìlato-dóro(#3) |
Ind.: kilat + Jap.: dôro |
|
|
| mígli(#5) |
nebulo |
Lit.: miglà |
mígla |
nebula |
| táza |
freŝa |
Turk.: taze |
|
|
| túmnu(#6) |
nebulo; vualo |
Rus.: туман [tuman] |
|
|
| tvánka |
sufok-aera |
Lit.: tvankus |
|
|
| wáti |
nordlumo |
Alg.: wate |
|
|
- #1: Variaĵo: fúhu, fúwu, fúwo, fúju.
- #2: Germane: 'Wind und Wetter'
- #3: Laŭ keta „aquut“ el „ekŋ“ 'Blitz, Donner' ("fulmo, tondro") + „2qɔʔt“ 'Weg' ("vojo"). Sinonimoj estas dàŋubájku kaj nèpsubájku, laŭ la esperanta "ĉielarko", rénkluja bájku "ĉielarko", laŭvorte "kolorplena arko", pli malpli laŭ Per.: رنگینکمان [rangin-kamân], gujnápro "ĉielarko", laŭ Tkp.: [sike kule] 'rainbow' ("ĉielarko"), rajnbájku, pli malpli laŭ Ger.: Regenbogen kaj ténći, el Pl.: tęcza 'rainbow' ("ĉielarko").
- #4: Genro laŭ la germana „Weg“ ("vojo").
- #5: Variaĵo: mígri.
- #6: Variaĵo: tumánu.
Pli grandaj ĉielaj objektoj
| búlnu(#1) |
luno |
Ceb.: bulan, Ind.: bulan |
| híli(#2) |
Vask.: hil(a) (Bur.: hʌl-ʌnc, …, Jan.: hal, Ĉimr.: ʔalla) |
| mêni(#3) |
Lit.: mėnùlis, mėnuo, Ltv.: mēness, Gt.: mêna & Khl.: ménil̃(#4) |
| gúnśi(#5) |
suno |
Turk.: güneş(#6) |
| ínti |
Keĉ.: inti |
| sémsi |
Nub.: semsi |
| tógo |
Ted.: toggo, togo |
| hújlu |
stelo |
Alb.: hyll [hül], yll-i, (pl.) yje-t |
| nóksi |
Ĉer.: ᏃᏈᏏ [no-ki-si(#?), noquisi(#W)] |
| ìntistójku |
solstico |
Keĉ.: inti + Rus.: стоять [stojatj] + k |
| ìntivórti |
Keĉ.: inti + Rus.: вертеть [vertetj] + ablaŭto |
- #1: Ĝemelo búlno "monato".
- #2: Variaĵoj: háli, héli.
- #3: Dua tonemo pro na-ména "iri". Pro la aldona l la varianto ménli estas unuatona.
- #4: Laŭ la artikolo Cahuilla language, en la angla Vikipedio.
- #5: Komparu gúnu "tago".
- #6: Parencas Turk.: gün "tago". Simila rilato estas inter Est.: päike 'sun' ("suno") resp. päev 'day' ("tago"), N.Sam.: beaivvá 'sun' ("suno") resp. beaivi 'day; sun' ("tago; suno"), Kl.Naŭ.: tonatiuh 'sun' ("suno") resp. tonalli 'day' ("tago").
- #W: Laŭ 'Wiktionary' ("Vikivortaro").
Vidu ankaŭ ĉielo kaj tieaj objektoj.
| ásći |
pluvo |
Aĉum.: ásĉi (dial.) asĉi |
ásćimi |
pluveto |
ásćegvo |
pluvego |
| rájno |
Angl.: rain [rejn] |
rájneko |
rájnegvo |
| svási |
Toĥ.A: swase(#1) |
svásimi |
svásegvo |
| údano |
Tet.: udan(#2) |
údaneko |
údanegvo |
| cásu |
neĝo |
Mong.: цас [tsas] |
cáselmo |
neĝero |
càsu-ásći,
càsu-rájno
càsu-svási |
neĝpluvo |
| ŋákru |
Niv.: ngaq-r |
ŋákrelmo |
ŋàkru-ásći,
ŋàkru-rájno
ŋàkru-svási |
| ŋéki |
Snĉ.: ŋeqë, ṈAḴE¸ /ŋéqəʔ/(#S) |
ŋékelmo |
ŋéki-àsći,
ŋèki-rájno
ŋèki-svási |
| dáu |
roso |
Pld.: dáu, Ndl.: dauw(#3) |
jègdáu(#4) |
prujno |
|
|
| ismégu(#5) |
precipitaĵoj |
el is' "el" kaj mégi "nubo" |
|
|
|
|
| rájnuti(#6) |
derivaĵo el rájno "pluvo" kaj sufikso |
|
|
|
|
| jégelmo(#7) |
hajlo |
Hung.: jég + Hung.: elem |
|
|
|
|
| jègi-svási(#8) |
Hung.: jég + Toĥ.A: swase |
|
|
|
|
| kìvisvási(#9) |
Fin./Est.: kivi + vidu supre |
|
|
|
|
| kívuso(#10) |
Fin./Est.: kivi |
|
|
|
|
| tjúvi |
Enc.(Mang.): t'ûwi |
na-tjúva |
hajli |
|
|
- #1: Parencas Toĥ:B: swese, Mn.Gr.: ὕει [húei] 'it rains' ("pluvas"), ὕσμα [húsma] 'rain' ("pluvo"), Alb.: shi 'rain' ("pluvo").
- #2: Parencas Ind.: hujan, Tag.: ulan, Malag.: orana, Fiĝ.: uca, Mao.: ua.
- #3: Parencas Angl.: dew, Mn.Angl.: dēaw, Mn.Frs.: dāw, Ger.: Tau 'roso', Mn.A.Ger./Mez.A.Ger.: tou, Sve.: dugg, dagg, Dan.: dag, dug, Isl.: dögg kaj ial similas Bur.: dau 'rain' ("pluvo").
- #4: Laŭvorte: "glaciroso".
- #5: Laŭvorte: "elnubo".
- #6: Inspirita de la dusenceco de Fin.: sade 'precipitation ; rain' ("precipitaĵoj; pluvo") kaj la rilato inter Gr.: υετός 'precipitation' ("precipitaĵoj"), Mn.Gr.: ὕω 'to rain' ("pluvi") kaj inter Mak.: врнеж [vrnež] 'precipitation' ("precipitaĵoj") kaj врне [vrne] 'to rain' ("pluvi").
- #7: Laŭvorte: "glaci-ero".
- #8: Modelo estas la indonezia: hujan és, laŭvorte: "glaci-pluvo".
- #9: Laŭvorte: "ŝtonpluvo", laŭ Ind.: hujan batu.
- #10: Laŭ Ĉol.: tyuñ-i-ja 'Hagel (Steinwasser)' ("hajlo (laŭvorte ŝtonakvo)") en 'Einführung in die Mayasprache Chol', paĝo 89.
- #S: Laŭ 'SENĆOŦEN Word List - Nature', legita 2026-06-18, sub la kapvorto snow (on ground), listero 70.1.
f) Ventoj / kjálori, véjuri
| àprikjálo(#1) |
ciklono |
Ltv.: ap + r + vidu sekve |
|
|
| gromkjálo(#2) |
tornado |
Rus.: гром [grom] + Km.: ខ្យល់ [khyå'l(#K), khyɑl(#W)] |
|
|
| hìrmupjúhu(#3) |
uragano |
Fin.: hirmu 'monster' + vidu sekve |
|
|
| kjálo |
vento |
Km.: ខ្យល់ [khyå'l(#K), khyɑl(#W)] |
pakjála |
senventa |
| véju |
Lit.: vėjas |
pavéja |
| nòdina |
venta |
Alg.: nodin |
|
|
| pjúhu |
ŝtormo |
Km.: ព្យុះ [pyu'h(#K), pyuh(#W)] |
dapjúhu(#4) |
tajfuno |
| śúśu |
brizo |
Tlng.: SuS |
|
|
- #1: Pruntetraduko laŭ Sans.: चक्रवात [cakravāta] 'cyclone' ("ciklono"), el चक्र [cakra] 'wheel' ("rado") kaj वात [vāta] 'wind' ("vento").
- #2: Parte laŭ la estiĝo de tornado el Hisp.: tronada 'thunderstorm' ("tondroŝtormo"), el tronar 'to thunder' ("tondri") [laŭ la artikolo tornado, en la angla Vikivortaro].
- #3: Laŭ Fin.: hirmumyrsky 'hurricane' ("uragano"), el hirmu 'monster' ("monstro") kaj myrsky 'storm' ("ŝtormo").
- #4: Kreita el la kutima termino per iom ruza adapto al jam ekzistantaj vortoj, ĉikaze dáda "granda" (kun aldona duonigo de la radiko) kaj pjúhu "ŝtormo".
- #K: Laŭ 'Kauderwelsch'.
- #W: Laŭ 'Wiktionary' ("Vikivortaro").
g) Klimato / nárśu
| énkwi |
sezono |
Snĉ.: enëxw [-hw] |
| mélobi(#1) |
tropikoj(#1a) |
Hung.: meleg + Jap.: óbi |
| mórzu |
frosto |
Plb.: morz, A.Sor.: mróz, Ma.Sor.: mroz |
| nálśi |
vetero |
Kor.: 날씨 [nalŝŝi(#K), nalssi(#W)] |
| nárśu(#2) |
klimato |
- #1: Parte inspirita de Nav.: deesdoigi, el deesdoi 'it is hot' ("estas varmege") + -gi 'at' ("en, ĉe"), Ĉin.: 熱帶 [rèdài], el 熱 'heat; to heat up; fervent' ("varmego; varmigi; fervora") kaj 帶 'band; belt; girdle' ("bando; zono") kaj Irl.: teochrios, el teo- 'hot' ("varmega") kaj crios 'belt, zone, region' ("zono; regiono"). Vidu ankaŭ la artikolon tropics, en la angla Vikivortaro.
- #1a: La singulara "tropiko", temanta pri du paralelaj latitudoj norde kaj sude de la ekvatoro, nomiĝas tute alie, nome vértapri, el na-vérta "turni" kaj ápri "cirklo", laŭ Ger.: Wendekreis, Ndl.: keerkring, Sve.: vändkrets, Fin.: kääntöpiiri.
- #2: Kun ŝanĝiĝo de la meza konsonanto kaj de la genra finaĵo i al u.
- #K: Laŭ 'Kauderwelsch'.
- #W: Laŭ 'Wiktionary' ("Vikivortaro").
h) Aliaj terminoj / kítari sónomori
| húkambo |
cunamo |
kunmetaĵo el na-húka "droni" kaj mallongigo el hámbo "ondo" |
| jamdahíni(#1) |
kunmetaĵo el jámu "maro", mallongigo da- "grand-" kaj híni "ondo" |
| íhhu |
glacio |
Oset.: их [ix] |
| jégi |
Hung.: jég |
| stími |
Snĉ.: st|_imë, SŦIME¸ /sθíməʔ/ 'ice, frozen'(#S) ("glacio, frostinta") |
| kóŋi |
aero |
Kor.: 공기 [kong/i(#K), gonggi(#W)] (Ĉin.: 空氣 [kōngqì]) |
| śémi |
Ppl.(Sayula): s:e'm [ŝe?m]® |
| levári(#2) |
flako |
kvazaŭdiminutivo de vári "akvo" |
| pútuso |
derivaĵo el púti "vojo" kaj sufikso |
| tanvési(#2) |
kunmetaĵo el tána "malgranda" kaj vési "akvo" |
| tówćo(#3) |
kvazaŭdiminutivo el tóvu "lago" |
| tówki(#3) |
- #1: Pruntetraduko pli malpli laŭ Tam.: ஆழிப்பேரலை [āḻippēralai], el ஆழி [āḻi] 'sea, ocean' ("maro, oceano"), பேர் [pēr] 'great, massive, gigantic, large' ("granda, masiva, giganta, larĝa") kaj அலை 'wave' ("ondo").
- #2: Pruntetraduko pli malpli laŭ Ket.: hʌnùl' 'Pfütze' ("flako").
- #3: Inspirita de la rilato inter Hung.: tócsa 'puddle' ("flako") kaj tó 'lake' ("lago").
- #K: Laŭ 'Kauderwelsch'.
- #S: Laŭ 'SENĆOŦEN A Dictionary of the Saanich Language', paĝo 569 (dosiere 589), elŝutita 2026-06-18.
- #W: Laŭ 'Wiktionary' ("Vikivortaro").
i) Jen frazoj pri vetero / dja kvídiri ómpe nálśi
| Kitake |
Esperante |
germane(#1) |
france(#1) |
hispane |
| tecíra |
estas malvarme |
es ist kalt |
il fait froid |
hace frío |
| tetáza |
estas freŝe |
es ist frisch |
il fait frais |
hace fresco |
| tetépa, teméla |
estas varme |
es ist warm |
il fait chaud |
hace calor |
| tedága, temélegva |
estas varmege |
es ist heiß |
il fait très chaud |
hace calor |
| tekjála, tevéja |
estas vente |
es ist windig |
il fait du vent |
hace viento |
| temója (nálsaw) |
estas bele |
es ist schön (Wetter) |
il fait beau (temps) |
hace buen tiempo |
| temúva (nálsaw) |
estas malbele |
es ist schlecht (Wetter), es ist schlechtes Wetter |
il fait mal (temps) |
hace mal tiempo |
| tedíno-léwka |
estas tag-hele |
es ist Tag (hell) |
il fait jour |
hace luz |
| tetvánka |
estas sufok-aere |
es ist schwül |
il fait lourd |
hace bochorno |
| teínta |
estas sune |
es ist sonnig |
|
hace sol |
| Precipitaĵoj |
| terájna |
pluvas |
Es regnet. |
il pleut |
llueve |
| tetjúva |
hajlas |
Es hagelt. |
il grêle |
graniza |
| tecása |
neĝas |
Es schneit. |
il neige |
nieva |
- #1: La ĉifraza nepersona pronomo dum traduko kitaken malaperas, same kiel okazas dum traduko esperanten, en la latvan kaj hispanan.
RIM: La germanaj, francaj kaj hispanaj ekzemploj estas el: "Die Sprachen der Welt", paĝo 448, sed kun aldonoj resp. korekto laŭ pliaj fontoj.
Al la sekva ĉapitro
18.06.2026